Lange tocht door gistende contreien

Na 'Oorlog en terpentijn' stort Stefan Hertmans zich in de duistere twaalfde eeuw

De Middeleeuwen behoren tot de boeiendste perioden uit onze geschiedenis, enerzijds omdat we er nog lang niet alles van weten, anderzijds omdat ze soms op onze eigen epoche lijken, met de islam op drift en Europa in het ongerede. Zoiets moet de Vlaamse schrijver Stefan Hertmans ook hebben gevoeld toen hij in het Franse plaatsje Monieux op vakantie ging. Hier proefde hij de geest en de realiteit van wat wel heet 'de hoge Middeleeuwen', de tijd rond 1100: Europa kroop uit de duistere vroege Middeleeuwen richting late Middeleeuwen. Een tijd van overgang dus, maar ook van chaos, oorlog en barbarij. Europa was nog redelijk woest en ledig, bevolkt door plunderende kruisridders, boetepredikers, charlatans, bedelvolk, en boeren die leden onder honger en ziekten. Langzaam op weg naar de beschaving maar zich daar nog nauwelijks van bewust.

De meeste geschriften uit die tijd zijn in het Latijn geschreven, maar Hertmans baseert 'De bekeerlinge' op Hebreeuwse teksten, in de jaren zestig van de vorige eeuw opgedoken en sindsdien onderwerp van geleerde speculatie. Geleerd doet Hertmans er niet over, hij vult het verhaal in met zijn verbeelding en betrekt zijn eigen eenentwintigste-eeuwse speurtocht naar de middeleeuwse realiteit er nadrukkelijk bij.

Hier bijvoorbeeld, als hij in een van die oude Franse kerken staat: "Ik kijk naar het spel van ochtendlicht en schaduw in deze overweldigende ruimte met haar dubbele zijbeuken, de intense rust die van het perspectivisch spel van de enorme zuilen uitgaat - hoe het kolossale van deze architectuur het lichte, geluidloze leven van haar innerlijk gepreveld gebed oproept. Door een hoog glasraam valt een ovale lichtvlek, die als lichtend stof op de oude vloer ligt te vonken. In mijn hoofd de ijle muziek van Hildegard van Bingen." Een sereen moment, maar het 'alles desolaat en oeroud'-verhaal van De bekeerlinge is eerder dramatisch en schokkend.

De bekeerlinge uit de titel is de Normandische Viglis, die met de Joodse David trouwt, een ongekende schande voor die tijd. Voortaan noemt ze zich Hamoetal; samen met haar man vlucht ze naar Monieux en laat zich tot het joodse geloof bekeren.

Het is de tijd van de kruistochten, haar volksgenoten trekken naar Jeruzalem om de Saracenen te verjagen, het is ook de tijd van antisemitisme en pogroms. Bij zo'n pogrom wordt David gedood en worden haar kinderen door kruisvaarders meegenomen. Wanhopig reist ze door Europa en Noord-Afrika richting Jeruzalem, tot ze te horen krijgt dat haar kinderen bij haar ouders in Rouen zijn - onbereikbaar dus want als zij als Jodin naar haar geboorteplaats terugkeert zal ze zeker op de brandstapel terechtkomen.

Het is deze lange tocht door chaotische en gistende contreien die Hertmans met veel verve oproept. Uit de stofwolken van de geschiedenis ontstaat het beeld van een gewelddadig, door hongersnoden en oorlogen geteisterde wereld waarin iedereen ronddoolt, en dat alles omwille van het geloof. Enige parallellen met onze tijd zijn onmiskenbaar maar toch geloof ik niet dat het Hertmans vooral daarom te doen is. Het is veeleer zijn fascinatie voor die duistere wortels van onze beschaving die hem trekt, of zoals Lodewijk van Deyssel het ooit verwoordde: 'Grote god, die Middeleeuwen! Ja, ik moet er ook naartoe. Dat is mijn land!'

Hertmans' inlevingsvermogen is enorm, misschien is hij zelfs een beetje te veel in de gruwelen en ontwrichtingen van die tijd gaan zitten. Hij sleept ons van de ene plastisch beschreven scène naar de andere: "Ze ziet wilde katten tussen visresten dwalen, honden met etterende ogen die tegen houten palen zeiken of aan stinkende beenderen knagen; kleine jongens die, snel als de wind met hun glimmende volmaakte kuiten, pakken aannemen van de net aangekomen reizigers en ze voor een aalmoes versjouwen" enzovoort, het is één reusachtig en pulserend schilderij dat Hertmans ons voortovert. Daarentegen zijn de plotse dood van David en Hamoetal weer onverwacht snel en koel beschreven.

De bekeerlinge is een intense proeve van tegenstellingen, tussen de verbeten zoektocht van een schrijver en de woeste tijd die hij oproept, en tussen de onwrikbare loop van de geschiedenis en de waanzinnige emoties bij haar deelnemers. Meer dan Hertmans' gelauwerde Eerste Wereldoorlogroman 'Oorlog en terpentijn' is dit een barok boek, meeslepend maar ook zo nu en dan over de top.

Stefan Hertmans: De bekeerlinge De Bezige Bij; 322 blz euro19,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden