Landschappen

Landschappen om te koesteren!

Broek in Waterland. Beeld Hollandse Hoogte

Nederland tekende tien jaar geleden een Europees verdrag om kenmerkende landschappen te beschermen. Niets mee gedaan. Natuurorganisaties vinden het hoog tijd voor afspraken. Hun leden ook.

In Vlaanderen hebben cultuurhistorische landschappen een beschermde status. Beschermde gebieden mogen er niet worden ontsierd, beschadigd of vernield. Erfgoedwaarden mogen niet worden aangetast. In Spanje, Frankrijk, Italië en Finland wordt het beleid rond landschappen nauwgezet gemonitord in databanken: landschapsobservatoria. In het Verenigd Koninkrijk worden sinds een halve eeuw bijzondere landschappen beschermd als ‘gebieden met grote natuurlijke schoonheid’.

En in Nederland? Er is beschermde natuur, maar voor landschappen is er niks. Helemaal niks, zegt Hank Bartelink, directeur van LandschappenNL, koepel van de twaalf provinciale landschappen. “Nederland tekende in 2005 de Europese Landschapsconventie. Daarin wordt het recht van iedere burger op bescherming van het landschap gewaarborgd. Er is vervolgens letterlijk nooit meer iets mee gedaan.”

Tekst loopt door na onderstaande afbeelding.

Castricum. Beeld rv

LandschappenNL (110.000 hectare natuur en ruim 300.000 donateurs) wil dat er ook in Nederland een landschapsobversatorium komt, waarin gegevens over cultuur-historische kenmerken van Nederlandse landschappen worden vastgelegd. Volgende maand is er een internationaal congres in Amersfoort. “We moeten echt het landschap beter beschermen”, zegt Bartelink.

LandschappenNL staat niet alleen in die visie. Ook Natuurmonumenten pleit voor het landschapsobservatorium. Maar de natuurclub wil daar niet op wachten. ’s Lands grootste natuurvereniging met ruim 720.000 leden en 100.000 hectare beschermde natuur, legt vandaag een ‘aanvalsplan voor het Nederlandse landschap’ op tafel bij staatssecretaris Van Dam van economische zaken, die verantwoordelijk is voor natuurbeleid. Het plan telt 25 punten.

Landschappen moeten worden gekoesterd, aldus het plan, ze moeten worden beschermd in de nieuwe Omgevingswet. De verantwoordelijkheid voor de landschappen moet komen te liggen bij het ministerie van infrastructuur en milieu, zegt Natuurmonumenten. In dit ministerie moeten de deelgebieden water, lucht, bodem, cultuurhistorie, natuur en ruimtelijke ordening bijeen worden gebracht. Die onderwerpen liggen nu verdeeld over twee ministeries (want ook bij economische zaken). Verder moeten provincies en gemeenten ruimte krijgen voor lokaal maatwerk voor het behoud van landschappen.

Tekst loopt door na onderstaande afbeelding.

Culemborg. Beeld rv

Kruidig grasland

De ‘landschapspijn’ van Friezen over het verdwijnende kruidige grasland en de dramatische afname van weidevogels, wordt niet alleen in die provincie gevoeld. Op veel plaatsen in Nederland maken burgers zich zorgen over het verlies aan herkenbaarheid, schoonheid en identiteit van het landschap. In Groningen lopen omwonenden te hoop tegen de aanleg van nieuwe bovengrondse hoogspanningsleidingen. 

Elders is er massieve weerstand tegen de bouw van windmolens op land. In de kuststreek kwamen vorig jaar meer dan 100.000 burgers in het geweer tegen een aankondiging van VVD-minister Schultz van Haegen dat ze de regels voor kustbebouwing wilde versoepelen. Er kwam een manifest voor betere bescherming van de kust, dat uitmondde in een Kustpact waarmee nieuwe plannen voor bouwsels op strand en in duinen kunnen worden verhinderd.

Maar een samenhangend beleid voor de bescherming van cultuur-historische landschappen is er niet. “Het nationale landschapsbeleid ligt te vondeling”, zei hoogleraar landschapsarchitectuur Eric Luiten vorig jaar in Trouw. Hij was toen nog Rijksadviseur Landschap en Water. Luiten maakte zich grote zorgen over de drieste beslissing van het Rijk om het natuurbeleid over te hevelen naar de provincies. 

“Het is te snel gegaan, het beleid is niet overgedragen”, aldus Luiten. “Het gaat om de kwaliteiten die het Nederlandse landschap typeren, om de grote patronen en structuren in het landschap die provinciegrenzen overschrijden en die we op een samenhangende manier zouden moeten verdedigen met elkaar.”

Juist nu is er volgens Luiten behoefte aan beleid: er voltrekken zich grote veranderingen in het landschap. “Denk aan de windmolenparken, zonneakkers, aan dijkversterking, agrarische schaalvergroting, leegstand en de bodemdaling in veenweidegebieden. Dat zijn opgaven van een nationaal karakter, die niet elke provincie op zijn eigen manier zou moeten aanpakken.”

Tekst loopt door na onderstaande afbeelding.

Ankeveense Plassen. Beeld rv

Buitengewone schoonheid

In Vlaanderen worden bijzondere landschappen opgenomen in een ‘Inventaris van het Onroerend Erfgoed’. Beschermde cultuurhistorische landschappen mogen er niet worden ontsierd, beschadigd of vernield. De erfgoedwaarden mogen niet worden aangetast. Het betekent niet dat er niets meer mag gebeuren of veranderen aan het cultuurhistorisch landschap. Het betekent wel dat eigenaren en gebruikers het cultuurhistorisch landschap in goede staat moeten houden en dat er een vergunning nodig is voor werkzaamheden die het landschap ingrijpend veranderen.

In het Verenigd Koninkrijk bestaat al ruim vijftig jaar de nationale vereniging Area’s of Outstanding Natural Beauty. Deze organisatie heeft 46 landschappen in Engeland, Wales en Noord-Ierland aangewezen als gebieden van buitengewone schoonheid en houdt in samenspraak met plaatselijke overheden en vrijwilligers toezicht op bescherming. Natuurmonumenten noemt Vlaanderen en het Verenigd Koninkrijk als voorbeelden die navolging verdienen.

Tekst loopt door na onderstaande afbeelding.

Botshol. Beeld rv

Een Nederlands landschapsobservatorium zou een mooie aanzet kunnen zijn voor een samenhangend landschapsbeleid, denkt Hank Bartelink van LandschappenNL. Gebundelde kennis en informatie over landschappen kan burgers en beleidsmakers helpen bij het beschermen van waardevolle gebieden. “Het landschap gaat hard achteruit, het degenereert.”

Bartelink hoopt dat een observatorium uiteindelijk leidt tot periodieke rapportages over de staat van het Nederlandse Landschap. “Maar voordat het zover is, hebben we een objectieve informatiebank nodig over het landschap. De kennis moet worden gebundeld. Het probleem is dat natuurgebieden goed zijn te definiëren, want die gebieden zijn begrenst. Maar een landschap is veel abstracter. Het is moeilijk de urgentie van investeringen in landschappen goed te duiden.”

Bartelink is minder bezorgd over de rol van provincies dan voormalig rijksadviseur Luiten. “Ik zie dat provincies wel degelijk zorg hebben voor het landschap. Nu de nieuwe Omgevingswet er is hebben provincies en gemeenten ook meer mogelijkheden om het landschap te beschermen, ze kunnen bijvoorbeeld burgers een grotere rol geven bij het beleid.”

Tekst loopt door na onderstaande afbeelding.

Hilversum. Beeld rv

Burgerbeweging

LandschappenNL werd door Natuurmonumenten niet betrokken bij het aanvalsplan dat vandaag aan de staatssecretaris wordt overhandigd. Jammer, zegt Bartelink. Maar hij begrijpt de beweegredenen. “Natuurmonumenten heeft kritiek gehad vanuit de achterban en het plan past in het streven om meer een burgerbeweging worden.”

Leden van Natuurmonumenten willen dat de organisatie zich nadrukkelijker in het maatschappelijk debat mengt. Natuurmonumenten, wakker geschud door de kritiek, besloot na ledenraadplegingen het roer om te gooien. De natuurclub organiseerde afgelopen jaar zeven streekconferenties over het landschap. De agenda van die conferenties werd door de aanwezigen bepaald. Ze mondden uit in een reeks voorstellen en plannen.

Kirsten Haanraads, lobbyiste bij Natuurmonumenten, schreef mee aan het plan om het landschap te beschermen. “Onze organisatie was van oudsher gericht op het beheer van natuurgebieden. Dat is toch iets anders dan opkomen voor landschap, dat vaak niet ons eigendom is. Maar het signaal van onze leden is duidelijk, er is grote zorg over het landschap. We hebben gemerkt dat er veel energie en betrokkenheid zit in de samenleving, mensen willen zelf graag de handen uit de mouwen steken als het gaat om hun landschap. Maar we weten ook dat je van burgers niet alles mag verwachten. Uiteindelijk is toch de overheid verantwoordelijk voor het beleid. Ons aanvalsplan is onze inbreng voor het toekomstige regeerakkoord.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden