Landschap specialiteit van Leidse De Lakenhal beeldende kunst

'Vijf eeuwen landschap', t/m 19 juni in de Lakenhal, Oude Singel 28-32, Leiden, geopend di t/m vr. 10-17; za, zo en feestd. 12-17 uur. Cat. f 29,50.

Het eerste deel van de tentoonstelling is het beste. Wat de 17de eeuw betreft kan het kwalitatief weliswaar niet wedijveren met de verzameling van topstukken die in 1988 in het Rijksmuseum werd getoond, maar het geeft een goed beeld van de ontwikkeling in de periode 1540 tot 1740. Veel studerenden, overvoerd met diaprojecties, grijpen dan ook de kans om nu eens wat originele werken op een rijtje te zien. De textuele begeleiding in de zalen is goed.

Het overzicht begint met Vlaamse voorbeelden van wat de 16de eeuwse uitgever H. Cock noemde: 'lantschappen, met fyne historien daer in gheordineert...' Geleidelijk aan wordt de natuur op zichzelf gewaardeerd als esthetisch motief. Ze begint, als grootse coulisse, het obligate bijbelse of mythologische tafereel opzij te schuiven. Roelant Savery brengt allerlei dieren in paradijselijke vrede bijeen en laat daarbij witte hoogseltjes knisperen. Helderheid maakt het fantasielandschap met Romeinsde ruines van Willem van Nieulandt uitnodigend. Het bosgezicht van Keirinx doet het al zonder de rest van een verhaal.

Gedempt licht

De volkomen emancipatie van het natuurlandschap begon in de prentkunst, zodat de bezoeker op dit punt eigenlijk eerst naar een kabinet met gedempt licht moet gaan. Het 'realistische' landschap ziet er - anders dan het voorafgaande - toegankelijk uit. Het begon in de omgeving van Haarlem en wat later in de omtrek van Amsterdam. De 'kleine landschappen' die H. Cock in 1559 uitgaf - niet op deze expositie - lijken natuurgetrouwe weergaven van de omgeving van Haarlem, evenals de wel aanwezige, veertig jaar latere houtsnede van Goltzius en de etsjes van Cl.J. Visscher en Esaias van de Velde.

Daaruit volgt niet dat Jan van Goyen het 'Landschap met torenruine', dat bij de schilderijen hangt, in werkelijkheid zo heeft aangetroffen. Hij en zijn collega's arrangeerden vrije composities aan de hand van hun schetsen naar de natuur. Op de tentoonstelling 'Rondom het schetsboek van Jan van Goyen', tot en met 6 juni bij Hoogsteder & Hoogsteder in Den Haag, wordt dat aardig geillustreerd met een rivierlandschap en schetsen waar het op berust.

Nieuw genre

Ten tijde van het Twaalfjarig Bestand begon zich hier het realistische landschap zo te ontplooien dat later, in 1650, de Engelsman Edward Nordgate kon vaststellen dat daarmee in Nederland een nieuw genre was ontstaan. De 19de eeuw zou zich dat genre ten voorbeeld nemen, maar in het laatst van de Gouden Eeuw heerste een classicistische stroming die het realisme verwierp en Rembrandt ouderwets vond. Voor ons lijkt het toen moderne, geidealiseerde landschap van Isaac de Moucheron dan weer een flinke stap terug.

Het tweede deel van de expositie (1780 tot 1900) laat zien hoe schilders weer 'op zoek naar de Gouden Eeuw' gingen. De Haagse School is hier mooi maar ondervertegenwoordigd. De afdeling eindigt met een zeegezicht van Jan Toorop dat al aan later werk van Edgar Fernhout doet denken. Die schilder kwam niet in aanmerking voor het derde deel van de tentoonstelling. Als beginjaar voor 'Vertrekpunt landschap' is zonder opgave van redenen 1976 gekozen. Deze afdeling vormt een schielijke uitwaaiering. Met werk van elf hedendaagse kunstenaars wil ze meer tonen dan de voortgaande ontwikkeling van het landschap in de schilderkunst.

Vandaar dat men niets te zien krijgt van de vroege Mondriaan, van Chabot, Benner, Buytendijk of Gerritz - om zo maar enkele namen te noemen - maar wel kalligrafisch bewerkt gaasdoek van Kees Buurman en een hal vol zwart-witte Armando's, alsmede fotowerken, goede plastieken en objecten. Dit deel, veel willekeuriger van samenstelling dan de beide andere, had een ruimere uitwerking verdiend, als een afzonderlijke expositie. De geillustreerde catalogus besluit met een essay waarin Heinz Paetzold vertelt wat Ton Lemaire en Martin Seel over de esthetiek van de natuur hebben verteld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden