Reportage

Landjepik, want de krotbewoners willen een plek om te leven

Khethiwe Linda en haar dochtertje Motgatja ondergaan de sloop van hun krotwoning gelaten: 'Zo gaat het elke keer'. Beeld Bram Lammers

De Zuid-Afrikaanse regeringspartij ANC wil land kunnen onteigenen zonder financiële compensatie, om de landroof door de voormalige witte overheersers recht te zetten. Daarvoor moet de Grondwet worden aangepast, maar de landinvasies zijn al begonnen.

De heuvel Phumula Mqashi ziet er niet uit als een plek waar je graag wilt wonen: verdord gras, honderd meter van de weg via een nauwelijks begaanbaar zandpad, en pal onder de aanvliegroute van de luchthaven van Johannesburg. Toch wonen er zo'n vijftig Zuid-Afrikanen. Ze stichtten er in februari een krottenwijk. Al slapen zij inmiddels bijna allemaal in de buitenlucht. Sinds april komt de politie wekelijks om alle krotten af te breken. Want wonen op Phumula Mqashi is illegaal.

Slechts twee huisjes zijn na het laatste politiebezoek alweer volledig herbouwd. Verder tekenen zich vooral constructiegeraamtes van aan elkaar gespijkerde stokken af tegen de strakblauwe hemel. Daaromheen moeten op termijn ook weer muren van afvalplastic en aluminium verrijzen. Phumula Mqashi kijkt uit op de welvarende wijk Birchleigh in het dal verderop, als een voortdurende herinnering aan Zuid-Afrika's gigantische economische ongelijkheid - de meest extreme ter wereld.

Landroof

Dat de bewoners van Phumula Mqashi zich de heuvel in februari toe-eigenden, is niet toevallig. Vlak daarvoor had regeringspartij ANC bekendgemaakt de Grondwet te willen aanpassen zodat het mogelijk wordt grond te onteigenen zonder een eigenaar daar nog financieel voor te compenseren. 

Op die manier wil de partij de historische landroof van de witte koloniale overheersers en het racistische apartheidsregime sneller kunnen rechtzetten. Vanaf 1913 bepaalde de witte minderheid in het land dat zwarte inwoners in 87 procent van Zuid-Afrika geen grond meer mochten bezitten. Ruim 3,5 miljoen mensen werden in dat kader geografisch verplaatst.

Natuurlijk bedoelde het ANC met de aankondiging van dit toekomstplan niet dat iedereen alvast maar stukjes land als Phumula Mqashi moest gaan bezetten. Maar zo interpreteerden sommige arme Zuid-Afrikanen het wel. Er ontstond een kleine golf aan landinvasies, vooral rond steden.

Prikkeldraad

"Het gebied was niet afgezet met prikkeldraad of hekken", legt de 26-jarige Delisa Radebe uit. Hij heeft een vriendelijk gezicht en draagt op deze augustusdag een blauw mutsje tegen de droge, kille lucht van de Johannesburgse winterochtend. Tijdens de apartheid behoorde de heuvel het leger toe. Maar sinds 1994 ligt zij braak. 

"We hadden woonruimte nodig en we zijn werkloos", legt Radebe uit, terwijl hij naar het groepje mensen om hem heen wijst. "We woonden in krotten in de achtertuinen van familieleden. Dat paste gewoon niet meer. Ik woonde zelf op één kamer met mijn zus én haar man. Ik zocht een plek voor mijn gezin. Ik heb twee kinderen."

Radebe staat op een wachtlijst voor sociale huisvesting. De ANC-regering bouwde sinds het eind van de apartheid al drie miljoen nieuwe, simpele woningen. Maar bevolkingsgroei en urbanisatie deed de vraag naar zulke gesubsidieerde huizen stijgen, waardoor de door corruptie volstrekt ondoorzichtige wachtlijsten alleen maar verder groeiden. Twee miljoen Zuid-Afrikaanse huishoudens wonen nog altijd in een krot.

Sloopbezoek

Uit het niks doemt achter Radebe plotseling een stevige politiemacht op: zes auto's, een busje, een arrestatiewagen en een gele sloopkraan. Zo'n veertig agenten stappen uit. "Oh nee, daar komen ze weer", verzucht Radebe met lichte paniek in zijn ogen. Al is hij de sloopbezoeken van de politie inmiddels gewend. De gemeente zegt plannen te hebben met de heuvel. Ze wil er ooit huizen op gaan bouwen. De bewoners van Phumula Mqashi gaan gelaten bij elkaar staan. Ze weten wat er gaat komen. Alles wat zij de afgelopen dagen herbouwden, gaat opnieuw tegen de vlakte.

De links-radicale oppositiepartij Economic Freedom Fighters (EFF) pleit al jaren voor een verandering van de Grondwet, die het makkelijker moet maken om land zonder vergoeding te onteigenen. Maar er brak pas economische paniek uit toen het ANC in december bekendmaakte daarin eigenlijk ook wel wat te zien. De regeringspartij voelt de laatste jaren dat zij steeds meer stemmen aan de EFF verliest.

President Cyril Ramaphosa bevestigde het plan eind juli. De EFF en het ANC hebben samen de tweederde meerderheid die nodig is. Zuid-Afrikaanse boeren én internationale investeerders reageerden geschokt. Want onteigenen zonder compensatie betekent in bredere zin: morrelen aan het eigendomsrecht. Dat schrikt niet alleen grootgrondbezitters af, maar ook het bedrijfsleven.

Zimbabwe

De gedachten gingen bovendien meteen terug maar de gewelddadige invasies van boerderijen in buurland Zimbabwe. Daar verloren begin deze eeuw bijna alle witte boeren hun land. Ze zagen hoe hun landerijen werden geplunderd en opgedeeld. De agrarische productie stortte in. Zimbabwe, ooit de 'graanschuur van Afrika', werd voedselimporteur. Het land tuimelde in een peilloos diep economisch ravijn, waaruit het nog altijd niet heeft weten op te klimmen.

Toch meent professor Ruth Hall dat een vergelijkbare ontwikkeling in Zuid-Afrika onmogelijk is. Hall is verbonden aan PLAAS, het instituut voor armoede, land en agrarische studies van de Universiteit van de Westkaap in Kaapstad. Zuid-Afrika kent een veel sterker juridisch systeem dan Zimbabwe, verzekert zij. En het is een geürbaniseerd land: slechts 38 procent van de Zuid-Afrikanen woont op het platteland, tegen 68 procent van de mensen in Zimbabwe. "Eventuele landonteigeningen zonder compensatie zullen waarschijnlijk niet plaatsvinden bij heel veel boerderijen", voorspelt zij. "Eerder bij gekraakte flats in de vervallen stadscentra van steden als Johannesburg."

Schroeiplekken

De agenten verspillen na hun aankomst op Phumula Mqashi geen tijd. Met scheppen hakken ze in op de twee krotten en de huizengeraamtes. Daarna komt de sloopkraan langs om de laatste restjes te verpulveren. Aan de zwarte schroeiplekken te zien, die als littekens van eerdere politiebezoeken zijn achtergebleven, worden de stapels puin later in brand gestoken om al het bouwmateriaal onherstelbaar te vernietigen.

Inspecteur Mandla Nyathi, die de sloopoperatie leidt, geeft toe dat de sloop van de krotten een wekelijks ritueel is geworden. "Deze mensen weten verdraaid goed dat hun landinvasie illegaal is", bitst hij streng. "Dit is niet hun land. Ze overtreden de wet door hier hun krotten te bouwen."

Volgens Radebe zet de politie soms geweld in. Hij laat hulzen van traangasgranaten zien. Een vrouw wijst op een wond op haar onderbeen: van rubberen politiekogels. "Ze steken al onze bezittingen in brand", klaagt Radebe. "Matrassen, kleren, dekens. Nu zijn we ziek. De winternachten zijn ijskoud."

Illegale bewoner Delisa Radebe bekijkt de enkel van medebewoonster Khethiwe Linda. Die zou zijn geraakt door een rubberen politiekogel, tijdens een eerdere ontruiming. Beeld Bram Lammers

Terwijl de gele sloopkraan in een wolk van bruinoranje stof zijn werk doet, verzucht inspecteur Nyathi dertig meter verderop: "Natuurlijk snap ik dat deze mensen een plek nodig hebben. Denk je dat ik het leuk vind om hun krotten te slopen?" Hij kijkt strak voor zich uit. Hij moet in de veertig zijn en ziet er smetteloos uit in zijn grijsblauwe uniform. "Maar ik moet de wet handhaven. Zolang de regering de grondwetswijziging niet heeft doorgevoerd, kan niemand zomaar land opeisen."

Chaos

Zijn stem zakt, wordt zachter. "Als wij deze mensen hier een krottenwijk laten bouwen gaat de waarde van de huizen daar beneden in Birchleigh automatisch omlaag. Dan worden de mensen daar weer boos." Hij denkt even na. "Zelfs als de Grondwet inderdaad over een tijdje echt wordt aangepast, denk ik dat dit soort landinvasies illegaal blijft. Er zal voor landonteigening altijd vooraf rechterlijke toestemming nodig zijn. Anders krijg je chaos."

Dat denkt professor Hall ook. "Wat het ANC voorstelt, is slechts een minimale verandering van de Grondwet. Want die staat feitelijk al onteigening zonder compensatie toe. Alleen is zij erg vaag over de criteria. In de nabije toekomst zullen we ongetwijfeld wat testcases zien, rechtszaken rond lappen stadsgrond of boerderijen, waaruit zal blijken wat mogelijk is. Maar ik denk dat in bijna alle gevallen compensatie betaald zal blijven worden, zij het misschien vaker een gelimiteerde geldsom."

De ontstane paniek onder internationale investeerders zal een negatieve impact hebben op de Zuid-Afrikaanse economie. Maar Hall denkt dat de discussie over de grondwetswijziging juist ook een positief effect kan hebben. "De grote landbouwbedrijven zijn er opeens van doordrongen dat als zij zich niet flexibeler opstellen, de zaken op termijn slecht voor hen kunnen uitpakken. Ze lijken meer bereid het gesprek aan te gaan, om beginnende boeren te helpen en om ongebruikt land af te staan."

Bank in de buitenlucht

De politiemacht trekt zich na een uurtje terug op Phumula Mqashi. Van het huis van Khethiwe Linda (36) - een van de twee krotten die alweer overeind stonden na het vorige politiebezoek - is niets meer over. Opeens staat haar doorgesleten bank open en bloot in de buitenlucht. Toch is ze vastbesloten. "Zo gaat het elke keer: zodra de politie weg is, gaan wij op zoek naar nieuw materiaal om onze huizen weer op te bouwen. Want ik kan nergens anders heen. Ik huurde met mijn drie kinderen tot februari een kamertje in township Tembisa. Maar dat kon ik niet langer betalen."

Radebe leunt tegen de rugleuning van de bank. "We vragen de overheid alleen maar om een paar dixitoiletten en een stroomaansluiting. Meer niet. Dan kunnen we hier vreedzaamheid wonen. Een plek om te leven, dat is het enige wat we wensen."

Linda heeft haar dochtertje Motgatja van anderhalf op haar arm, het Mickey Mousetruitje onder het bruine stof en de linkerhelft van haar gezicht verbrand. "Een gevolg van het vuur dat de politie heeft aangestoken", beweert Linda. Maar de vertrekkende agenten ontkennen. "Kom op zeg, denk je nu echt dat wij kinderen verminken?"

Inspecteur Nyathi heeft zijn strenge toon hervonden. "Wij hebben niets persoonlijks tegen deze mensen. Maar ze zijn wel landbezetters, criminelen dus. We kunnen hen niet allemaal arresteren. Daarvoor is het rechtssysteem te overbelast. Dus maken wij het hen zo moeilijk mogelijk hier. In de hoop dat zij uiteindelijk hun illegale landinvasie opgeven."

Of de grondwetswijziging er écht komt, is nog maar de vraag

De 'landkwestie' is het gevoeligste thema in aanloop naar de Zuid-Afrikaanse verkiezingen volgend jaar. Het ANC wil de Grondwet aanpassen zodat het mogelijk wordt land te onteigenen zonder dat de eigenaar daar financieel een vergoeding voor krijgt. Want de landherverdeling na de apartheid gaat te traag. In 1994 was de ambitie om 30 procent van de landbouwgrond in 25 jaar te herverdelen. De teller staat nu echter pas op 10 procent.

De aangekondigde grondwetswijziging leidt tot economische paniek. Maar het is grotendeels een storm in een glas water, meent professor Ruth Hall. De kans dat oppositiepartij EFF, die letterlijk alle grond in Zuid-Afrika wil nationaliseren, en regeringspartij ANC, die slechts in specifieke gevallen onteigening zonder compensatie wil toestaan, elkaar vinden is klein, denkt zij.

Toch is het beeld van Zuid-Afrika als een mogelijk nieuw Zimbabwe schadelijk voor de economie. "De clausule die onteigening zonder compensatie mogelijk zou maken, versterkt de onzekerheid over eigendomsrechten en is geïdentificeerd als grote zorg voor investeerders", waarschuwde het Internationaal Monetair Fonds eerder deze maand nog.

Lees ook:

De landbouw in Zimbabwe is nog altijd kapot en geld om te repareren is er niet

Onder Mugabe werden veel witte boeren onteigend. Het nieuwe regime wil de sector nu herstellen.

ANC maakt geen vrienden: een massa-ontslag onder ambtenaren dreigt in Zuid-Afrika

Zuid-Afrika heeft te veel ambtenaren. Maar ontslagen zorgen voor onrust bij de achterban van regeringspartij ANC.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden