Landhonger treft Zuid-Afrika

De Zuid-Afrikaanse regering weet het zeker: een gewelddadige crisis op het platteland zal er nooit komen. Maar de druk neemt steeds meer toe. ,,Wat in Zimbabwe gebeurde is een zondagse picknick vergeleken bij wat ons te wachten staat.''

KAAPSTAD - Het zag er dreigender uit dan het was. Een menigte bewapend met stokken en hooivorken, een paar brandende autobanden en wat stenen en rubberkogels die door de lucht vlogen. De landbezetters in Houtbay slaagden er nog net in 300 meter hekwerk neer te halen en een paar bomen om te zagen, maar aan het eind van de middag had de politie hen alweer verdreven van de stukjes land die ze probeerden af te bakenen.

Tot nu toe heeft de Zuid-Afrikaanse politie alle pogingen tot landinvasies, zoals onlangs in dit vredige dorpje bij Kaapstad, onmiddellijk de kop ingedrukt. De regering van Thabo Mbeki is er glashelder over: Zimbabwaanse toestanden zullen in Zuid-Afrika nooit getolereerd worden.

Maar de druk wordt steeds groter. De spectaculaire bezetting van Kempton Park bij Johannesburg in juli, waarbij ruim 5000 mensen met grof geweld werden verdreven, kreeg de afgelopen maanden her en der navolging. In Kaapstad bezetten honderden mensen uit de overvolle krottenwijken langs de snelweg N2 enkele stukken land, in Hammanskraal bij Pretoria vond een landinvasie plaats en ten noorden van Durban werden suikerrietplantages in brand gestoken door mensen die menen dat het land hen toebehoort. Daarnaast zijn er nog talloze kleinere landconficten en bezettingspogingen, die slechts de lokale pers halen en voor weinig opschudding zorgen.

Het voordeel voor de regering is dat er geen landelijke organisatie achter zit, maar dat het meestal om regionale clubjes gaat. Maar daar zou verandering in kunnen komen, door de oprichting van de Nationale Landlozen Beweging in augustus. Deze naar eigen zeggen 'overkoepelende' organisatie steekt haar bewondering voor de 'dappere acties van de Zimbabwaanse president Robert Mugabe' niet onder stoelen of banken. Als de regering zich niet inzet voor snellere landhervorming, 'hebben we geen andere optie dan over te gaan tot landbezettingen in Zimbabwaanse stijl', aldus een van de leiders, Patrick Mojapelo.

Ook het Nationale Landcomité, dat deel uitmaakt van de nieuwe beweging, meent dat landbezettingen onafwendbaar zijn. Ze heeft haar hoop gevestigd op de successen van de Braziliaanse Landloze Arbeidersbeweging, met wie ze steeds vaker overlegt. ,,In de Braziliaanse grondwet staat een gebruik-het-of-verlies-het-clausule. Je kunt grond niet zomaar bezitten, maar moet er produktief gebruik van maken'', aldus vice-voorzitter Tom Lebert van het NLC. Op die manier heeft de Braziliaanse beweging de afgelopen twaalf jaar miljoenen hectare land weten uit te delen aan ruim 300000 landloze boeren.

Aan potentiële doelwitten in Zuid-Afrika is geen gebrek. De staat bezit een kwart van het land, waarvan grote delen, vooral van het leger, braak liggen. De landhonger is echter het grootst rondom de steden, waar steeds meer Zuid-Afrikanen heen trekken op zoek naar werk. De krottenwijken puilen uit; iedereen zet naast zijn huisje steeds meer hokjes neer om te verhuren aan nieuwelingen van het platteland of immigranten uit buurlanden.

Het zijn deze allerarmsten die volgens critici in de steek worden gelaten door de ANC-regering; miljoenen mensen die niet in aanmerking komen voor de goedkope-huizenprojecten, omdat ze toch geen gemeentebelastingen en diensten kunnen betalen. De regering richt zich daarom liever op landherverdeling aan commerciële zwarte boeren, die kunnen bijdragen aan de economie -al is ook daar nog weinig van terecht gekomen. Na de apartheid was 87 procent van het particuliere land in handen van blanken, sindsdiens is slechts twee procent overgegaan in zwarte handen.

Hoewel de meeste zwarte Zuid-Afrikanen bij de laatste verkiezingen nog loyaal waren aan het ANC, zou de landkwestie in de toekomst wel eens stemmen kunnen gaan kosten -vooral vanwege het politiegeweld tegen landbezetters. De partij die de meeste garen hoopt te spinnen, is het Pan Afrikaans Congres, waarvan aanhangers de bezetting in Johannesburg leidden. Hoewel het PAC beweert tegen landinvasies te zijn, zegt de partij wel 'begrip te hebben voor de redenen waarom mensen ertoe overgaan' en hanteert ze al de slogan 'Een familie, een stuk land'.

Zelfs niet alle ANC-ers houden zich aan de officiele partijlijn. Een pikant detail van de bezetting in Houtbay was dat er ook lokale ANC-leiders aan deelnamen, al beweerden zij dat het geen landbezetting was, omdat de grond zou zijn toegezegd aan de krottenwijk Mandela-park. Hoe vastbesloten de regering ook is om keihard op te treden tegen landbezetters, als ze het landprobleem niet aanpakt, zal de wanhoop bij de achterban alleen maar groeien . Het PAC waarschuwt zelfs voor een gewapende strijd. ,,Wat er in Zimbabwe gebeurt zal een zondagse picknick zijn vergeleken met wat er hier gaat gebeuren'', aldus secretaris-generaal Thami ka Plaatjie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden