Land van uitgewiste gezichten

Noord-Korea lijkt nog het meest op een gigantisch toneel, met de Geliefde Leider (die bekend staat als filmfanaat) als almachtige regisseur. (AFP) Beeld
Noord-Korea lijkt nog het meest op een gigantisch toneel, met de Geliefde Leider (die bekend staat als filmfanaat) als almachtige regisseur. (AFP)

Hoe beklemmend het leven is in de Noord-Koreaanse dictatuur, valt voor ons amper te bevatten. Twee onlangs vertaalde boeken, één een roman, bieden nu zicht op de mensen achter het nieuws over het verdeelde land.

Kim Kiyong is een Noord-Koreaanse spion die zich vanwege een langdurige missie in Zuid-Korea heeft gevestigd. Heel langdurig, want Noord-korea lijkt hem na het overlijden van zijn directe chef vergeten te zijn. Dat komt Kiyong niet slecht uit, want het leven in Zuid-Korea is wel zo comfortabel. Zijn baan in de filmindustrie is een verademing na het harde bestaan in een dictatoriaal land. Bovendien heeft hij inmiddels een vrouw en een dochter, die overigens geen flauw vermoeden hebben van zijn oorspronkelijke identiteit.

Maar na twintig jaar wordt de rust wreed verstoord. Per email krijgt Kiyong het bevel om zich binnen vierentwintig uur in de Noord-Koreaanse hoofdstad P’yongyang te vervoegen. Hij beseft dat dit zijn dood kan betekenen: ongeacht of hij nu gehoorzaamt of het bevel negeert.

Kiyong is de hoofdpersoon in ’Het rijk der lichten’ van de Koreaanse auteur Kim Young-Ha. We volgen hem, zijn vrouw en zijn dochter vierentwintig uur lang, van de ochtend dat hij de fatale email krijgt tot de dag daarna. Bijzonder vernuftig legt de auteur een subtiele parallel tussen spionage en de manier waarop de vertelling het spoor van de personages volgt.

Onder de rijke verscheidenheid aan thema’s valt vooral op hoe fijnzinnig Young-Ha de problematiek van identiteit uitwerkt. Het gevoel van vervreemding dat een verwisseling van identiteit veroorzaakt, sluit hier naadloos aan bij het thema van de undercover operatie (vast onderdeel van de spionageroman). In dat opzicht doet het boek denken aan W.F.Hermans’ thrillerachtige roman ’De donkere kamer van Damokles’, waarin persoonsverwisseling een fatale afloop veroorzaakt.

Om zich in Zuid-Korea te kunnen vestigen heeft Kiyong de identiteit aangenomen van een jongen die sinds zijn zestiende spoorloos is. Hoewel de westerse levensstijl hem als een handschoen past, wordt hij af en toe toch geplaagd door de vraag wie en wat de echte Kim Kiyong was, en waarom hij destijds verdween. Soms verschijnt die ander in zijn dromen, als ’een man met een uitgewist gezicht’. Wij begrijpen dat het een spiegelbeeld betreft, zeker wanneer we van Kiyong te horen krijgen dat ’een spion door repetitieve en bewuste training het punt bereikt waarop hij zichzelf uitwist’.

De rolverwisseling heeft een parallel in Kiyongs liefde voor de film, die hem een nieuw soort authenticiteit verschaft; van een collega begrijpt hij dat ’acteren het ontdekken is van andere gedaanten in jezelf’. Maar daarmee is Kiyong nog niet bevrijd van een gevoel van gespletenheid, dat Young-Ha nadrukkelijk betrekt bij de scheiding van Noord- en Zuid-Korea. Daarbij wordt de Noord-Koreaanse dictator Kim Jong-il fel bekritiseerd. Ook hij heeft een passie voor de film, die zo ver gaat dat hij naar verluidt zijn favoriete regisseur en actrice eens heeft laten ontvoeren om spontaan op de filmset te verschijnen en in te grijpen in het draaiboek en het productieproces. Young-Ha suggereert dat de Geliefde Leider zijn land heeft herschapen tot één groot toneel dat geen ruimte biedt voor een individueel bestaan.

Als fictioneel relaas krijgt ’Het rijk der lichten’ mooi tegenwicht van het pas vertaalde non-fictieboek ’Hand in hand in het donker’, geschreven door Barbara Demick, voormalig Amerikaans correspondente in de Zuid-Koreaanse hoofdstad Seoul. Aan de hand van de levensverhalen van een aantal Noord-Koreaanse vluchtelingen beschrijft ze de alles en iedereen vernietigende wurggreep waarmee Kim Il-sung en naderhand diens zoon Kim Jong-il hun volk gevangen houden. Dat werkt zo beklemmend, dat zelfs degenen die erin slagen om zich aan de dictatuur te onttrekken hun geestelijke balans met moeite hervinden.

De indrukwekkende geschiedenissen die Demick vertelt gaan bijvoorbeeld over een jongen die het dievenpad op moet om niet van honger om te komen, over een vrouwelijke arts die in haar drang lijden te verlichten wordt gefrustreerd door een schrijnend gebrek aan middelen, en over een ontluikende tienerliefde die in de kiem gesmoord dreigt te worden, doordat ook relaties in Noord-Korea onderworpen zijn aan regels voor politieke en etnische zuiverheid. Dit verhaal vormt de ruggegraat van ’Hand in hand in het donker’. De geliefden komen elkaar later weer tegen als burgers van Zuid-Korea.

Demicks boek getuigt van veel kennis en inzicht. Weliswaar wordt het hier en daar ontsierd door een tamelijk eenzijdige pro-Amerikaanse houding, maar het laat wel indringend zien hoe een dictatuur geliefden scheidt, gezinnen en gemeenschappen laat verbrokkelen, een wig drijft tussen het volk en zijn regering en mensen berooft van hun identiteit en hun gevoel van eigenwaarde.

Ook de titels van ’Hand in hand in het donker’ en ’Het rijk der lichten’ vullen elkaar mooi aan: Demicks verwijst naar het donker, Young-Ha naar het licht. Bovendien is Young-Ha’s titel is ontleend aan René Magritte’s mysterieuze werk ’Het rijk der lichten’ (1954). Tegen een achtergrond van blauwe lucht met witte wolken zien we een in duisternis gehuld huis; het spaarzame licht komt uit een paar vensters en van een straatlantaarn. Het effect is dat van een geladen en geheimzinnige eenheid van tegendelen.

Eenheid die de kloof overspant, dat is misschien wel het kenmerk van de beide Korea’s. In feite gaat het om twee helften van een land die nog niet zo heel lang geleden uiteen gedreven werden, en die net als Vietnam en Duitsland zomaar weer herenigd zouden kunnen worden, gesteld dat Noord-Korea de steun van zijn grote broer China verliest. Maar Kim Young-Ha en Barbara Demick laten wel zien dat het herstel van de eenheid vooralsnog niet binnen handbereik ligt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden