Land van helden en verraders

Herschrijven van de Poolse geschiedenis is populair onder nationalistische politici

WARSCHAU - Kent u ze nog, de namen van Poolse dissidenten die in 1989 het communisme op de knieën dwongen? Walesa, Kuron, Michnik, Mazowiecki, Geremek, Borusewicz... U kunt ze allemaal vergeten. Als het aan de nationalistische oppositie ligt, belanden ze binnenkort op de mesthoop van de geschiedenis.

Deze maand viert Polen dat bovengenoemden in 1989 met de communisten deelnamen aan een rondetafelgesprek. Het resultaat was een compromis. De communistische dictatuur werd ontmanteld zonder dat er een druppel bloed vloeide. Een groot succes, gezien het geweld waarmee de Oostblokregimes tot die tijd een einde maakten aan 'contrarevoluties'.

Maar de nationalisten zien dat dus anders. "Wij verzetten ons tegen de glorificatie van de 'ronde tafel'", aldus Arkadiusz Mularczyk van oppositiepartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) vorige week. "Dankzij de ronde tafel maakten de communisten zonder kleerscheuren de overgang van de dictatuur naar het kapitalisme." De communisten werden rijke kapitalisten, ze werden niet gestraft voor hun misdaden en ze behielden belangrijke functies in het staatsapparaat. Het resultaat was - in de lezing der nationalisten - misdadige privatisering, massawerkloosheid en een onderdanige houding ten opzichte van Rusland.

Een van de remedies tegen het kwaad heet 'geschiedspolitiek'. PiS-leider Jaroslaw Kaczynski: "We gaan een consequente geschiedenispolitiek voeren, een consequente verdediging van Poolse belangen en de waarheid over Polen." De identiteit van jonge Polen moet niet gevormd worden "op basis van schaamte - zoals dat nu gebeurt - maar op basis van waardigheid en trots."

Dat betekent geen zwarte bladzijden meer. Als Polen iets fout deden - Joden vermoordden, collaboreerden met Duitsers of Sovjets, of zelfs maar linkse sympathieën hadden - dan zijn het geen echte Polen, maar verraders. Het resultaat is een geschiedenis zonder grijstinten, die ongeveer het volgende resultaat oplevert.

Voor de oorlog waren Polen echte patriotten. Tijdens de oorlog hielpen ze met gevaar voor eigen leven de Joden. De opstand van Warschau was een glorieuze heldendaad. Na de oorlog vochten echte Polen in de bossen verder tegen de communisten. De katholieke kerk was de morele ruggegraad van de natie, in deze jaren vol verraad.

Verraad was er in 1981, toen de communisten de staat van beleg uitriepen, hoewel er geen Russische invasie dreigde. Verraad was de bovenbeschreven 'ronde tafel'. En ook in 2010 moet er wel verraad in het spel zijn geweest. Het vliegtuig van Lech Kaczynski, president van Polen en tweelingbroer van PiS-leider Kaczynski, stortte neer in Rusland.

(Complottheorieën over een aanslag zijn populair in PiS-kringen. De president kwam niet gewoon om, maar sneuvelde.)

Opmerkelijk is dat degenen die de geschiedenis herschrijven onder het communisme te jong waren voor een hoofdrol. Deze 'te laat gekomen helden', zoals ze spottend worden genoemd, zijn de drijvende kracht achter allerlei nieuwe media, die de laatste jaren als kool zijn gegroeid.

Ook PiS-leider Jaroslaw Kaczynski speelde in de communistische tijd geen hoofdrol. In 1981, toen de communisten duizenden leden van de oppositie gevangen zetten, vonden ze hem niet belangrijk genoeg om op te sluiten.

Er zijn meer feiten die in aanmerking komen voor herinterpretatie, mocht PiS - conform de laatste peilingen - volgend jaar de macht in Polen herroveren. Een naam op de deelnemerslijst van de 'ronde tafel' in 1989 bijvoorbeeld: Jaroslaw Kaczynski.

Kuklinski: verrader, held, of geen van beide?
Vorige week ging de film 'Jack Strong' in première. De film vertelt het verhaal van Ryszard Kuklinski, de Poolse kolonel die in 1981 overliep naar de Amerikanen met topgeheimen van het Warschaupact op zak. Hij werd bij verstek ter dood veroordeeld en kon pas in 1998 Polen weer bezoeken.

Op het eerste gezicht is hij geknipt voor de heldenrol, maar hij blijkt voor iedereen lastig. In 1990 wilde hij op Lech Walesa stemmen, de leider van de anti-communistische oppositie, maar kreeg geen stembiljet. Walesa werd tot president gekozen, maar die weigerde Kuklinski eerherstel te geven.

Het waren ex-communistische politici die hem eerherstel gaven. En dat terwijl de communistische generaal Jaruzelski hem een verrader noemde: "Als hij een held is, dan zijn wij verraders", aldus Jaruzelski. Kuklinski verdedigde ondertussen Jaruzelski, die zwaar wordt bekritiseerd, omdat hij in 1981 de oppositie met geweld onderdrukte.

Kuklinski stierf tien jaar geleden, maar is nog steeds controversieel. Onlangs werd zijn standbeeld in Krakau beklad. Prompt volgde een demonstratie ter verdediging van zijn goede naam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden