'Lage opkomst? Hou vol!'

interview | In het Filosofisch Elftal analyseren twee denkers een actuele kwestie. Het aantal stemmers bij de Europese verkiezingen was als altijd laag. Hoe komt dit en kan het anders?

Europa is wereldrecordhouder lage opkomsten bij verkiezingen. 'Het Europees Parlement is het enige parlement in de wereld dat steeds minder kiezers weet te mobiliseren, ondanks het feit dat zijn bevoegdheden stelselmatig zijn uitgebreid,' schreef politicoloog Herman Lelieveldt onlangs in NRC Handelsblad.

Wat is de oorzaak van het kleine aantal stemmers, en wat kan de oplossing zijn?

Marli Huijer, hoogleraar filosofie in Rotterdam: "De lage opkomst laat volgens mij zien dat burgers te weinig mogelijkheden hebben om actief betrokken te zijn bij de Europese politiek. Dat is een groot probleem.

"Volgens de Belgische politicologe Chantal Mouffe is het een paradox dat de moderne democratie zich afspeelt binnen de rechtsstaat. Het idee dat het volk (demos) zichzelf bestuurt (kratos) lijkt in tegenspraak te zijn met het belang van wetsregels, mensenrechten en het respect voor individuele vrijheid.

"Maar, zegt Mouffe, de spanning tussen enerzijds wetsregels en anderzijds volkssoevereiniteit zorgt er wel voor dat de instituties die bedoeld zijn om onze rechten en vrijheden te waarborgen, steeds weer ter discussie worden gesteld. Zodra wetten of regels als belemmeringen worden ervaren, ondernemen burgers actie om veranderingen te bewerkstelligen. Zonder die voortdurende inmenging en actiebereidheid van burgers zou de democratie zich niet kunnen vernieuwen.

"Misschien zijn de Europese politieke instituties op dat punt beland: het lijkt alsof alles top-down functioneert, zelfs zozeer dat de burger betwijfelt of het überhaupt zin heeft om te gaan stemmen. Ik had die twijfel persoonlijk ook."

Paul van Tongeren, hoogleraar wijsgerige ethiek in Nijmegen en Leuven: "Ik herken die onzekerheid. Maar mijn onvrede over de manier waarop de Europese politiek nu functioneert, kan voor mij geen reden zijn om het belang van de Europese politieke integratie te betwisten. Europa is economisch gezien al lang een verregaand geïntegreerd geheel. Als wij niet zorgen dat er ook een politieke macht is die over die integratie kan spreken, dan leveren we ons over aan de economie, en dat betekent aan het neoliberalisme. Dus we leveren ons over aan een soort eenheid die we niet willen, omdat we bang zijn om het heft in eigen handen te nemen.

"Het grote probleem hierbij is niet 'de kloof tussen burger en politiek', zoals vaak gezegd wordt. Het werkelijke probleem is de kloof tussen individu en burger. Kiezers hebben onvoldoende besef van het feit dat zij burgers zijn, leden van een politieke gemeenschap, die moeten leren denken vanuit het algemeen belang. In plaats daarvan gedragen ze zich als individuen, of als consumenten, die enkel bezig zijn met hun eigen belang.

"Politici stimuleren deze tendens, uit angst om kiezers te verliezen. Voortdurend spreken ze burgers aan in termen van andere dan Europese belangen. Deze laatste verkiezingscampagne was hiervan weer een pijnlijk voorbeeld. Zelfs premier Rutte zei dat het bij de Europese verkiezingen in wezen draaide om 'het Nederlandse belang'.

"Of je het nu hebt over een individueel belang, een groepsbelang (ouderen of automobilisten) of zelfs een nationaal belang, zoals Rutte deed; je gaat hoe dan ook voorbij aan dat waar Europese politiek om draait: het gemeenschappelijke, in dit geval het gemeenschappelijke van alle Europeanen."

Huijer: "Helemaal waar, alleen is het lastige dat democratie eigenlijk het beste werkt op kleine schaal, en niet op steeds grotere schaal. Een eerste voorbeeld van democratie is te vinden in het oude Griekenland (500 tot 300 voor Christus), bij de stadsstaat. In de duizenden jaren die volgen, zijn er nauwelijks democratische regeringsvormen. Pas in de achttiende eeuw krijgt de democratie weer een kans, nu binnen het grotere gebied van de grondwettelijke staat.

"Van democratie in de zin dat iedere volwassen burger stemrecht heeft, is overigens pas rond 1918, na de Eerste Wereldoorlog, sprake. Om je een idee te geven hoe kort dat geleden is: mijn grootmoeder was dertig toen ze voor het eerst mocht stemmen. Na de Tweede Wereldoorlog proberen we het idee van democratie uit te breiden tot nog grotere terreinen, zoals Europa en zelfs de hele wereld, via de Verenigde Naties. Maar het blijkt lastig te zijn om de spanning die nodig is om democratie levend te houden - burgers die wetten ter discussie kunnen stellen en zelf initiatieven kunnen nemen - op dergelijke schaal te organiseren. De afstand van het democratische orgaan tot de burger is te groot. Terwijl de levens van die burgers er wél dagelijks door beïnvloed worden.

"Democratie heeft niet eerder in de geschiedenis op Europese of op wereldschaal gefunctioneerd. Hoe het moet, is alleen uit te vinden via een evolutionair proces, waar we middenin zitten. Er zijn prikkelende ideeën op dit vlak. De Amerikaanse denker Benjamin Barber stelt dat we de problemen, die bijna altijd kleinschalig ontstaan, ook vanuit kleinschalige oplossingen moeten benaderen. Stads- of regiobesturen zouden in zijn ogen belangrijker moeten zijn dan nationale regeringen.

"En ook de Belgische schrijver David van Reybrouck bepleit in het boek 'Tegen verkiezingen' een meer lokale, kleinschalige aanpak: deliberatieve in plaats van representatieve democratie. Gemodelleerd naar de townhall- meetings in New England, waar bewoners van een stad of dorp samen de lopende problemen bespraken. Dat zou je ook op Europees niveau kunnen doen: kleine, steeds variërende groepen burgers intensief laten denken en discussiëren over specifieke vraagstukken. Ik denk dat dit heel goed kan aansluiten bij de manier waarop mensen hun leven tegenwoordig organiseren: via horizontale netwerken."

Van Tongeren: "Dat boek van Van Reybrouck vind ik ook belangwekkend; ik denk dat er direct veel meer met vormen van deliberatieve democratie geëxperimenteerd moet worden. Als je het voor elkaar krijgt om groepen mensen te laten spreken in termen van het gemeenschappelijk belang, dan versterkt dat niet alleen in directe zin de politiek, maar het vergroot vooral ook het bewustzijn van burgerschap bij de mensen die eraan meedoen. En bij de mensen in hun omgeving. Het doorbreekt ook de situatie van Europese verkiezingen zonder Europese partijen. Het is absurd dat er ook dit keer weer enkel op nationale partijen kon worden gestemd.

"Dat mensen zich geen Europees burger voelen, kan je niet wijten aan het Europese project zelf, dat zich langzaam en kwetsbaar ontwikkelt. Je moet het de politici verwijten, en de andere krachten die er werkelijk invloed op hebben. Onze politici zijn ofwel lokaal, dus niet met Europa bezig, ofwel landelijk, en dan voorzichtig tot radicaal eurosceptisch. Voor zover wij burgers zijn, worden wij door politici vertegenwoordigd en verwoord. Als die politici steeds dingen zeggen die niet op ons als Europese burgers slaan, kun je moeilijk van mensen verwachten dat ze zich Europees burger gaan voelen.

"We moeten in dit opzicht niet te gauw ons geduld verliezen. Ik ben er de laatste tijd steeds meer van doordrongen hoe fragiel democratie is. Je ziet het nota bene binnen Europa, waar een democratisch land als Hongarije in korte tijd lijkt te veranderen in een totalitaire staat. Je ziet het aan de grenzen van Europa, in Oekraïne en Turkije, en natuurlijk verder weg, in Zuid-Afrika, en elders.

"Democratie is per definitie onaf, en tot op zekere hoogte gebrekkig. Datgene wat je doet in reactie op de gebrekkigheid ervan, moet doordrongen zijn van de kwetsbaarheid van democratie. Je moet niet te gauw roepen dat een democratisch project mislukt is. Het falen hoort erbij."

filosofisch elftal

Haring

Achterhuis - Roeser - Ankersmit

Van Tongeren - Spruyt - Groot

Van Brederode - Huijer Noordegraaf - Gescinska

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden