Lachen om Hitler in 'Er ist wieder da'

Oliver Masucci in 'Er ist wieder da'.

De Hitlerkomedie 'Er ist wieder da', die deze week in de Nederlandse bioscopen gaat draaien, is al een hit in Duitsland. De behoefte om te lachen om Hitler is groot, al vindt niet iedereen dat even kies.

Hitler leeft. Hij is zojuist ontwaakt in hartje Berlijn. Zijn lange legerjas is gescheurd. Maar als hij is opgefrist, en bekomen van zijn eerste verbazing over het moderne, multiculturele Duitsland, blijkt zijn nationaal-socialistische gedachtengoed - Duitsland voor de Duitsers - nog intact. In rechtse mopperaars ('Politici zijn corrupt en buitenlanders zijn crimineel') vindt hij medestanders.

Met veel bravoure geeft de Oostenrijkse acteur Oliver Masucci, verbonden aan het prestigieuze Weense Burgtheater, de herboren Führer gestalte in de film 'Er ist wieder da', vurig orerend met rondspetterend speeksel. Omstanders zien in hem een politiek incorrecte komiek. Lachend poseren ze voor een selfie met Hitler die ondertussen vastberaden zijn plan uitvoert: politieke macht verwerven via de televisie, een medium dat door de demagoog wordt beschouwd als het ultieme propagandamiddel.

Grimmiger wordt het als Hitler zich op reis door Duitsland onder het volk begeeft, en vriendelijk vraagt waar de problemen in de samenleving liggen. De worstverkoopster vertrouwt hem toe niet te gaan stemmen, 'alles is toch gemanipuleerd'. De oudere heer stelt een Arbeitslager voor buitenlanders voor.

Geert Wilders
De interviewtjes in 'Er ist wieder da' werden, naar verluidt, gekozen uit driehonderd uur documentairemateriaal, opgenomen in 2014 gedurende een vier weken durende rondreis door Duitsland. De filmploeg toerde, samen met Masucci in Hitler-uitdossing, van het noordelijke eiland Sylt, vakantieoord van welgestelde Duitsers, naar de stamtafels in het zuidelijke Beieren.

Volgens de filmmakers dient de Hitlerkomedie om de boel wakker te schudden. Aan het slot zijn beelden ingelast van Pegida-aanhangers, en van Marine Le Pen en Geert Wilders, opdat de waarschuwing ons na alle lolbroekerij niet ontgaat. Maar de mengvorm van fictie en documentaire roept ook vraagtekens op. Wat is precies geënsceneerd, geïmproviseerd, gemanipuleerd en gedocumenteerd? En zijn de straatinterviews wel zo representatief voor de sfeer in Duitsland?

Volgens dagblad de Frankfurter Allgemeine werkt de Hitlerkomedie met twijfelachtige middelen om een twijfelachtige boodschap uit te dragen: we zijn allemaal een beetje Hitler. De Süddeutsche Zeitung noemt de film vanwege dezelfde vertroebelende mix van feit en fictie postmodern, ongrijpbaar en richtingloos.

Dat de Duitsers ondertussen met miljoenen naar de bioscoop gaan, geeft wel aan dat er behoefte is om te lachen om Hitler. Zo ging 'The Great Dictator' bij verschijnen in 1940 voorbij aan de Duitsers. De Hitlersatire van en met Charlie Chaplin in de befaamde dubbelrol als kapper in een Joods getto en als dictator Adenoid Hynkel van Tomania werd verboden in nazi-Duitsland, al gaat het verhaal dat Hitler wel een kopie van de film bestelde voor zichzelf.

Zwarte spuuglok
Ook na de oorlog was het niet vanzelfsprekend dat de Duitsers naar een nazi-parodie keken. Het zou tot 1956 duren voordat Chaplins klassieker in een paar Duitse bioscopen werd vertoond. Midden jaren vijftig verscheen ook de eerste Duitse film met Hitler; 'Der Letzte Akt' (1955), geregisseerd door G.W. Pabst, ging over de laatste dagen in de Führerbunker, waar Hitler samen met Eva Braun op 30 april 1945 zelfmoord pleegde.

Het is een locatie die nogal tot de verbeelding spreekt. Talloze Hitlerfilms werden in de bunker gesitueerd, tegen de achtergrond van een afbrokkelend Derde Rijk, met zicht op de Duitse capitulatie. Alec Guinness, Anthony Hopkins en Bruno Ganz gaven alledrie in koningsnummers gestalte aan Hitler tijdens zijn laatste, glorieloze dagen. Ook in 'Er ist wieder da' ontwaakt Hitler in Berlin-Mitte, nabij de Potsdamer Platz, op de plek waar ooit de bunker stond.

Bruno Ganz die in 2004 een tobbende Hitler in 'Der Untergang' speelde, en in realistische razernij alle andere Hitlervertolkers naar de kroon stak, werd daarbij zo vaak geparodieerd dat hij een succesvol tweede leven kreeg als internetmeme. Met zijn zwarte spuuglok, 'Chaplinsnor', trillende hand en typisch Zuid-Duits accent zat de parodie onbedoeld al ingebouwd.

Ook 'Moloch' (1999) van de Russische cineast Alexander Sokoerov had in al zijn angstaanjagendheid wat weg van een burleske, met Hilter als een neuroot en hypochonder die tijdens een weekendje op zijn Adelaarsnest in de Beierse Alpen - het is de lente van 1942 - jammerend rondloopt in zijn onderbroek, en zuurtjes eet waarop een hakenkruis staat afgebeeld.

Bruno Ganz in 'Der Untergang'.

Niet verwonderlijk dat in het nieuwe millennium ook de eerste Duitse Hitlerkomedie verscheen. Grote kans dat de internetparodieën op Hitlers woedeaanval in 'Der Untergang' de tijd voor een Duitse scherts rijp maakten. In 'Mein Führer - Die wirklich wahrste Wahrheit über Adolf Hitler' (2007) treffen we de Führer in crisis. Het is eind 1944 en met een laatste krachtsinspanning gaat Hitler aan het werk met een Joodse acteercoach, gespecialiseerd in 'method acting'.

Door het oproepen van jeugdherinneringen aan zijn mishandelende vader probeert Hitler terug te komen in zijn dictatoriale rol. Iets wat de filmmakers in Duitsland niet in dank werd afgenomen; hoe durfde regisseur Dani Levy in zijn flauwe komedie de opkomst van het nationaal-socialisme te verklaren uit een slechte vader-zoonrelatie?

Pissig
Even pissig is nu de Frankfurter Allgemeine over deze nieuwe Hitlerkomedie 'Er ist wieder da'. Volgens de Duitse krant is het een schijndocumentaire die met mensen speelt. De film wordt zelfs bestempeld als de domste en meest perfide film die sinds lange tijd in de bioscoop was te zien.

In Duitsland klinkt inmiddels een bevrijdende lach. Tegelijkertijd is het wennen aan de Hitlerkomedie, getuige de vraag die bij verschijnen van 'Er ist wieder da' opnieuw wordt gesteld: mag je wel lachen om Hitler? Mag je iemand die verantwoordelijk is voor een volkerenmoord als komische figuur opvoeren? Maak je hem als grappenmaker niet kleiner en onschuldiger dan hij in werkelijkheid is? En wat betekent een bulderende bioscoopzaal voor de Holocaustoverlevenden?

Charlie Chaplin verklaarde in zijn autobiografie in 1964 dat hij 'The Great Dictator' (geproduceerd in 1939/1940) niet had kunnen maken, als hij geweten had van de horror in de concentratiekampen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden