Lachen door de tranen heen

Een zoetzure augurk? Het etiket zegt dat het kan. En zoutflauwe drop? Nee! Maar wie twijfelt er aan dat we blij-droef kunnen zijn? Na een langdurig ziekbed, met erge pijn, hoor je jezelf hopen 'Pa, ga nou'. En overlijdt vader, dan geeft dat een gelukkig soort verdriet.

Of verzinnen we dit maar, en sluiten tegenstrijdige emoties elkaar uit: je bent boos óf vriendelijk, relaxed óf gespannen, goed gemutst óf geïrriteerd, gelukkig óf ernstig verdrietig? Psychologen van de universiteit van Chicago denken in The Journal of Personality and Social Psychology (oktober) aan te tonen dat geluk en verdriet elkaar wel degelijk verdragen.

Daar kunnen psychologen het maar niet over eens worden. Als je ons gemoed in een denkbeeldige cirkel weergeeft, dan liggen volgens sommigen geluk en verdriet aan weerszijden van de middellijn, diametraal tegenover elkaar. Gevoelens die 180 graden uiteen liggen zijn water en vuur. Anderen opperen dat positieve en negatieve stemmingen niet van dezelfde orde zijn. Dat je ze niet kunt samenbrengen in één geometrisch plaatje, omdat dat geen recht doet aan de dynamiek van ons gevoelsleven.

Verwacht ook uit Chicago geen definitief uitsluitsel, al geven de psychologen je goede hoop door te verwijzen naar studies die aantonen dat tegenstrijdige emoties best wel samen kunnen gaan. Bijvoorbeeld als ze gereguleerd worden door verschillende hersengebieden. Zo bestiert de amandelkern onze angsten, terwijl andere neu rale kernen, in de middenhersenen, ons in een opgewekte stemming brengen.

Als beide gebieden op hetzelfde moment actief zijn, zouden we vrolijk angstig moeten zijn. Kan dat? Uit rattenstudies blijkt dat neuronen die 'ja' zeggen tegen een zoete sap en hersencellen die 'nee' roepen tegen een bittere, elkaar bestoken als je een rat bitterzoet water voorzet. Het beest weifelt, zijn brein voelt lust en afkeer tegelijk.

Zo'n duidelijke cerebrale strijd tussen geluk en verdriet tezelfdertijd kunnen de psychologen uit Chicago niet laten zien. Hun onderzoek lijkt nogal glibberig, ze zijn mensen gewoon naar hun emoties gaan vragen. Ze postten in 1997 bij bioscopen en lieten zo'n honderd mensen voor hun bezoek aan La vita è bella van komiek en regisseur Roberto Benigni een vragenlijst over hun gemoed invullen. Ze konden een cijfer van 1 tot 7 geven aan hun stemmingen.

Er zat logica in de antwoorden: je bent niet gespannen én kalm tegelijk. Vervolgens informeerden de onderzoekers naar het gemoed van zo'n honderd andere bioscoopgangers, na & Dot; de film. Zij hadden gezien hoe vader Guido zijn zoontje Giosué in het concentratiekamp op een humoristische, aangrijpende wijze doet geloven dat het brute kampleven slechts een spel is, een wedstrijd waarvan de winnaar met een echte tank wordt beloond. In deze ontroerende onwerkelijkheid wordt de fantast Guido uiteindelijk als een hond afgemaakt, maar overleven zijn vrouw en zoontje dankzij zijn geestkracht.

Hier lach je door tranen heen, bleek na peiling van de stemming. Bijna de helft ervoer een mengeling van geluk en verdriet, terwijl de score op andere tegenstrijdige emotie-paren - rustig versus gespannen, geïrriteerd versus vrolijk - vergelijkbaar bleef met die van bezoekers die voor de film uit werden ondervraagd.

Was de film niet te onwerkelijk, vroegen de psychologen zich af. Zij legden de enquête ook voor aan studenten op een willekeurige dag in november en op de laatste dag van het studiejaar (uiteraard aan andere studenten). Bijkomende vraag was of de studenten zich niet bittersweet voelden, figuurlijk bitterzoet.

Die tweeslachtigheid in hun stemming ervoeren de studenten niet op hun laatste schooldag. Ook bij andere emoties was het van tweeën één: of rustig of ontspannen, vrolijk of ontstemd. Maar de laatste schooldag bleek hen wel droevig gelukkig te stemmen, met de vakantie in het vooruitzicht, maar ook het gemis van vrienden en het spannende studentenleven.

En hoe zit dat op graduation day, als de studenten bij de uitreiking van het diploma zowel de geneugten als spanning van het studeren achter zich laten? Ook op die dag maakt zich een treurig soort geluk van de geslaagden meester. Die dubbelzinnigheid ontbrak wederom in andere emoties.

Soms is ons gemoed dus echt zoetzuur, gelukkig verdrietig. De psychologen betwijfelen of die ambiguïteit louter naar voren komt doordat mensen in aangedane stemming eerder met hun gevoel over de brug komen of misschien maar wat roepen. In dat geval zou je verwachten dat ook andere stemmingen door elkaar gaan lopen, en dat gebeurde niet.

Roepen vragen zelf zulke emoties niet altijd op? (,,Voelt u zich verdrietig?'' ,,Nou u het zegt.'') Die relativering deugt niet volgens de psychologen. De gemiddelde mens torst alle dagen vrolijke en verdrietige bagage met zich mee, maar die dubbele motieven blijken op een gewone schooldag of voor de film uit juist niet in een tweeslachtig gemoed te resulteren. Nee, het is dat ene moment: dat Venus Williams de finale op Flushing Meadow van zuster Serena wint.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden