Laatste missie van geslaagde mislukkeling

Hij trouwde op de puinhopen van Rotterdam. Nu 85 jaar oud, ziet mr. A. W. Kist kerk en wereld nog steeds in crisis en puin. Nog éénmaal wil hij de mensheid wakker schudden met een pamflet: 'Levensverandering Nu!'. Want: ,,Zijn we hiervoor uit de bezetting gekomen?'' Over het ongebroken evangelisch elan van een geslaagde mislukkeling met een missie.

De Kisten vervulden in vervlogen tijden vooraanstaande posities in de magistratuur. De jonge Wim Kist zou eenzelfde carrière tegemoetgaan. Hij werd echter doodziek en besefte toen dat er meer was dan de corpsballerigheid in de Leidse studentenvereniging Minerva. ,,Willem Kist is anders geworden'', fluisterde zijn patricische coterie toen hij uit het ziekenhuis kwam. Kist had op zijn ziekbed intensief kennisgemaakt met de laatste leerredenen die zijn betovergrootvader Ewaldus K., predikant te Dordrecht had uitgegeven. De Bijbel had hem definitief te pakken.

Advocaat Kist liefhebberde in de godgeleerdheid, maar al leidde hij zelf jeugddiensten, ,,ik vertikte het, hoogmoedig als ik was, me bij de kerk aan te sluiten. Het was te weinig intellectueel, en maar het gewone volk. Dat dóe je niet.'' Het zou tot in de oorlog duren, eer hij 'kleur bekende'. In het nog smeulende Rotterdam trouwde hij in allerijl met zijn halfjoodse verloofde. Zo waren ze de naderende rassenwetten voor. Het echtpaar Kist draaide mee in de kerk. ,,Daar leerde ik de slager kennen en de huisjesmelker'', gewone mensen dus, ,,maar met een waardevolle innerlijke kwaliteit''. Nog in de oorlog raakte hij betrokken bij nieuwe werkgroepen van de hervormde synode, voor 'kerk en samenleving' en voor evangelisatie onder randkerkelijken.

,,God ademt rechtvaardigheid en barmhartigheid in enen, als yin en yang. Je moet altijd met twee woorden spreken'' -en dat geldt ook voor Kists belangstelling: voor kerk én wereld. Een citaat van Karl Barth, Gemeinde für die Welt, werd zijn motto.

Een loopbaan in de kerk was hem afgeraden ('niemand begrijpt u'), dus ging hij verder als advocaat. Het aanbod om na de bevrijding rechter te worden, sloeg hij af. Hij wilde iets anders. De Nederlandse hervormde kerk was tot in de Tweede Wereldoorlog als verlamd door de richtingenstrijd. De inzet van het driemanschap, de predikant Gravemeyer, kerksocioloog Banning en zendingsman Kraemer, doorbrak de impasse. In maart 1945 kreeg Kist samen met Banning van de 'urgentiesynode' het verzoek, Kerk en Wereld op te zetten, ,,een opleidingscentrum met een volstrekt nieuwe conceptie van kerk en maatschappij''.

In het vooruitstrevende broeinest dat de werkgroep kerk en samenleving met figuren als Patijn (de vader van) en theologieprofessor H. Berkhof was, droomde men van een ander Nederland, de binnenkerkelijke verkokering en de maatschappelijke verzuiling voorbij. Dit werd mede gevoed door een andere denktank. In het interneringskamp St. Michielsgestel hadden prominenten uit de Nederlandse samenleving alle gelegenheid na te denken over hoe herrijzend Nederland eruit kon gaan zien.

Protestanten (net als katholieken) moesten in meerderheid weinig hebben van de Doorbraak-aandriften van Kist en de zijnen. Er was hen veel aan gelegen om de door de kerkelijke vernieuwingsbeweging verstoorde rust weer te herstellen. ,,Niet restauratief, maar reactionair'', zegt Kist. De zuilen werden als nooit tevoren opgetuigd, oecumenische samenwerking was niet meer denkbaar. In die omstandigheden waren de activiteiten van de doorbraakgroep als vloeken in de kerk.

Banning kreeg het al enkele maanden na oprichting van Kerk en Wereld aan de stok met de kerkenraad te Driebergen, waar het opleidingscentrum was. ,,Het waren verdachtmakingen aan ons adres'', aldus Kist.

Kist koos voor vernieuwing van het geestelijk leven en sociaal gedrag in de kerk. Dat werd hem ook in zijn milieu niet door iedereen in dank afgenomen. Hij 'bleef onder vrienden een gerespecteerde zonderling', niet verguisd, maar wat meewarig bekeken. ,,Zielig hè, van Wim'', zei zijn broer.

Zijn liefhebberij in de theologie werd ernst en mondde uit in een dik proefschrift. Jarenlange betrokkenheid bij de opleiding van kerkelijk werkers (de wika's) had hem ervan overtuigd dat niet prediking ('een verloren vorm van geloofsoverdracht'), maar vormingswerk voorop moest staan in de kerk. Het boek was bedoeld als leerboek voor kerkelijke verandering. Een naar binnen gekeerde kerk is een schadelijke macht, betoogde Kist. ,,Ik schaam me dat ik met zoveel multidisciplinaire kennis zo weinig heb weten op te roepen. Er is op mijn dissertatie nul gereageerd. Waarschijnlijk vond men het te moeilijk en te veeleisend.''

Na zijn promotie kreeg Kist een nieuwe taak, niet in de kerk maar onder juristen. Hij werd de eerste decaan van de opleiding voor rechters en officieren van justitie. Hij diende het 'regenteske' karakter te veranderen, door 'een nieuwe oriëntatie te geven'. Dat stuitte op verzet. ,,Ik liep nog harder dan tegen de kerk, tegen sommigen in de rechterlijke macht aan.''

In 1984 ging hij als rechter te Arnhem met pensioen. ,,Jaars daarna dacht ik: dit is het moment'' -en hij lanceerde weer een oproep tot omkeer in de kerk. Vrienden wilden hem weerhouden. ,,Ze zeiden: 'hij wordt oud, laten we hem voor een echec sparen'. En ze leken gelijk te krijgen, want eerst kwam er slechts één reactie. Toen mijn oproep echter bekendheid kreeg via onder meer Trouw, was het boem, 1000 adhesiebetuigingen!''

Nog steeds bestaat het Landelijk Missionair Collectief. Kist nam daartoe het initiatief uit bezorgdheid over de bedreiging van de aarde. In zijn Bulletin roept het Collectief op tot 'culturele ongehoorzaamheid', consuminderen, solidariteit met armen verweg en dichtbij. En voor elke week een profetische meditatie. LMC'ers dienen tien procent van hun inkomen, energie en tijd te geven aan een verwant doel. Een recente Canadese studie ziet in het LMC een wapen tegen de neoliberale ideologie, en legt de vinger op de zere plek: het bereikt te weinig mensen, met name jongeren.

Daarom ligt er nu weer een pamflet, Levensverandering nu! Het somt wereldbedreigingen op: milieuvernietiging, het allesbeheersende economisch denken, kernwapendreiging, militarisering van de ruimte, consumentisme; zaken die ook de kerk raken, maar die reageert nauwelijks.

,,De kerk is zo introvert geworden. Is dit waarvoor we uit de bezetting gekomen zijn? Ik vertaal elke morgen een stuk Barth, maar in de kerk is het Gemeinde für Gemeinde. De wereld is uit zicht, iedereen sprokkelt zijn zingeving wat bij elkaar, en de kerk vindt het prima. Ze is armelijk geworden. Terwijl de crisis zo diep is. Terwijl de evangelische doorlichting van de maatschappelijke crisis nodig is.''

De vormingswerker in Kist weet precies, hoe de reactie op zijn verzoekschrift zou moeten zijn. ,,Synode, u moet een boodschap van alle kansels laten aflezen met een appèl op levend geloof en de uitnodiging er thuis over door te praten, weeks erna een preek over de crisis en na afloop een nabespreking. In de week daarna een gemeenteavond over de crisis, met groepswerk. Alleen met constant groepswerk valt een levensoriëntatie te veranderen. We hebben om te beginnen een week van de crisis nodig.''

Enkele geestverwanten van een jongere generatie steunen Kists oproep -maar ook zij zijn al geëmeriteerd, zoals Gerard Dekker, Bob Goudzwaard, Karel Blei en Edy Korthals Altes. Onze roep is niet nieuw, zeggen de opstellers. Ze weten dat vorige initiatieven als een nachtkaars zijn uitgegaan. Levert het allemaal wel wat op? Al heeft hij het tij niet mee, een Kist geeft zich niet snel gewonnen. Het geslacht Kist dankt er zijn naam zelfs aan. Begin zeventiende eeuw gaf de stamvader net voor zijn teraardebestelling van binnenuit kloppend te kennen dat zijn doodsbericht voortijdig was. Hij stapte uit zijn kist.

,,In de boekhouding van God sta ik hopelijk onder credit geboekt, naar de mens gesproken ben ik altijd mislukt. Mijn grote plannen waren geen succes, aanhang heb ik niet gekregen. De intellectueel in mij is cynisch. De realist zegt: de respons uit 1986 krijg je niet meer. Ik reken op 15 reacties. De gelovige weet dat het kan en zal gebeuren, als we aan de voeten van de profeten gaan zitten. Die hoop houd ik. Ik vind het zo erg dat ik niet meer zo lang te leven heb, want ik zou dat graag allemaal nog meemaken.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden