Laatste kans om te strijden over vertaling van godsnaam

De naam mag niet ijdel gebruikt worden. Daarover zijn de godgeleerden het eens. Maar hoe luidt die naam? Bijbelvertalers van alle gezindten en beide seksen lopen vast op de vraag hoe zij de Hoofdpersoon van hun heilige boeken moeten noemen.

Tot dusver kiest de leiding van het megaproject van de Nieuwe Bijbelvertaling - de Nederlandse bijbel voor de komende vijftig jaar - voor HEER. Een verlegenheidsoplossing, geven ze toe, bij gebrek aan beter houden ze vast aan de traditie van eeuwen. Alternatieven zijn wel aangedragen, maar wekken om diverse redenen geen algemeen enthousiasme: onpraktisch, vergezocht, elitair of anderszins geen verbetering.

Dus niet: Wezer, JHWH, Eeuwige, Ik-zal-er-zijn, Adonai, HIJ of eventueel alleen maar ''''. Dus toch maar HEER, maar ook weer niet HEERE, want dat is weer te traditioneel.

In het wekelijkse Theologencafé (voor iedereen) in Amsterdam komen morgen de voor- en tegenstanders van HEER bijeen om het voor en het tegen nog één keer tegenover elkaar te zetten. Een indrukwekkend aantal sprekers (m/v) wordt er verwacht. Nu kan het immers nog, want het echte drukken moet nog beginnen. Voor de gelegenheid is de Obrechtkerk afgehuurd, zo verhit het thema de gemoederen. Zelfs onder de zogeheten supervisoren, de geestelijke commissarissen van het nieuwe bijbelvertaalproject, is de stemming verdeeld. Carolien van der Stichele, Anneke de Vries en Manuela Kalsky maken zich sterk tegen HEER, omdat het de strijd tegen een eenzijdig-mannelijke inkleuring van het godsbeeld weer voor decennia zal tegenwerken.

Maar ook de verdedigers van HEER zullen zich laten horen, onder wie de exegeet Panc Beentjes, de rk tweede voorzitter van de NBV-commissie. Zij zullen op de rijkdom van de traditie en op de armoede van de alternatieven wijzen.

Tot dusver gaat men er vanuit dat toch een keuze moet worden gemaakt. Met de computer zou het maar een druk op de knop betekenen om verschillende edities tegelijk op de markt te brengen, naar keuze: een HEER-bijbel, een JHWH-bijbel, een ZHIJ-, een Eeuwige-bijbel. Maar tot dusver is het idee van één vertaling voor alle gezindten en beide seksen nog niet opgegeven.

Maar met of zonder HEER is er twijfel in het Hollandse bijbelwereldje. In de 'Amsterdamse School' rondom mensen als prof. Karel Deurloo heerst vanouds een grote voorkeur voor een vertaling die zo dicht mogelijk bij het Hebreeuws blijft, in woordkeus. De nieuwe vertaling kiest primair voor verstaanbaar Nederlands. Deurloo en het vertaalcollectief Societas Hebraica Amstelodamensis - werken aan een (deel)vertaling, vooral geïnspireerd door de Duitse vertaling van Martin Buber en Franz Rosenzweig. Deze beroemde vertaling koos als godsnaam voor ER, HIJ, wat in feministische kringen en daar in de buurt evenmin op applaus mag rekenen. Deurloo en de zijnen houden het bij 'Heer'.

Ondertussen bereiden Huub Oosterhuis en Alex van Heusden een uitgave voor van hùn vertaling van de boeken van Mozes, die zij de afgelopen jaren in voorlezing en muziek, met vraag en antwoord en discussie in de Rode Hoed aan een breed, deels buitenkerkelijk publiek hebben gepresenteerd, als het begin van een hun meerjarig monsterproject 'De hele bijbel gelezen en uitgelegd'. Oosterhuis-Van Heusden zijn net als Deurloo vóór een nauw bij het Hebreeuws aansluitende vertaling, maar zij zijn tegen 'Heer' en propageren het onvertaald laten van de vier Hebreeuwse letters van de godsnaam, JHWH. Op die plaats kan men dan in navolging van het Joodse gebruik desgewenst Adonaj lezen. Maar sommigen horen daar dan weer teveel 'Adonis' in.

Moze vroeg: 'Hoe is zijn naam?' Drieduizend jaar later antwoorden de godgeleerden: we weten het niet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden