Laatste gemeente om: klikken mag anoniem

LEEK - De bestuurlijke ongehoorzaamheid van de Groningse gemeente Leek heeft zijn langste tijd gehad. De portemonnee van de burger legt meer gewicht in de schaal dan het vasthouden aan een - door velen geprezen - principiële opstelling.

De gedecideerde weigering van de gemeente om anonieme tips over bijstandsfraude na te trekken, is al afgezwakt. Het ministerie van sociale zaken gaat nu onderzoeken of de tussenweg die Leek bewandelt, wél door de beugel kan, zo liet een woordvoerder gisteren weten.

Uit de pas lopen met het landelijk beleid kost veel geld. En dat zouden de ongeveer 18 000 inwoners van Leek moeten bezuren, want voor een korting op de rijksbijdrage aan de bijstandsuitkeringen moet de gemeente compensatie vinden, bijvoorbeeld in een hogere onroerende-zaakbelasting.

Dat bleek het principe een meerderheid van de gemeenteraad uiteindelijk niet waard. Wethouder van sociale zaken Riet van Dijk-de Heer (PvdA) is teleurgesteld en vooral bezorgd over wat zij “de verharding van de samenleving en het passeren van een bestuurlijk-ethische grens” noemt.

“Het is in Nederland heel lang de cultuur geweest om geen gebruik te maken van anonieme tips. In korte tijd is dat doorgeslagen naar het andere uiterste en vindt iedereen het blijkbaar de normaalste zaak van de wereld. Dat vind ik zorgwekkend.”

Met anonieme tips over bijstandsfraude hoefde je bij de gemeente Leek niet aan te komen, net zo min als over een vermeend illegaal bouwwerk of een slecht functionerende onderwijzer.

Klikken is toegestaan, maar dan wel met open vizier zodat de beklaagde weet van wie de tip afkomstig is. Dat was staand en zeer wel verdedigbaar beleid, vindt Van Dijk nog steeds. “Mensen in de bijstand worden van alle uitkeringsgerechtigden al het meest gecontroleerd.

Bestanden zijn gekoppeld, ze moeten alle denkbare formulieren overleggen. Waarom zou je dan voor deze groep een uitzondering maken en anonieme tips gaan gebruiken?'' Wethouder Van Dijk hecht veel waarde aan een vertrouwensrelatie met de bijstandsgerechtigden.

De gemeente vraagt hen om positief mee te werken aan scholing en het vinden van (vrijwilligers)werk.

“Daar past van onze kant eerlijkheid en openheid bij. Dat kan ik slecht rijmen met gebruik maken van anonieme tips zodra die man of vrouw het gemeentehuis verlaten heeft.”

- Vervolg op pagina 9

Leek gebruikt nu ook anonieme tips VERVOLG VAN PAGINA 1

Met een gemiddelde van twee tips per maand liep het overigens al geen storm op de gemeentelijke afdeling sociale zaken. Leekster burgers wisten dat er niet veel mee gebeurde en grepen daarom niet vaak naar pen of telefoon. Wethouder Van Dijk haast zich om te zeggen, dat Leek zeker geen Walhalla is voor mensen die naast hun uitkering nog andere inkomsten hebben en die verzwijgen.

“Als de sociale rechercheurs iets vinden, dan kennen wij geen pardon en wordt er verhaald. In Leek zijn er absoluut niet méér mogelijkheden om de zaak te flessen dan in andere gemeenten.” Controles door het ministerie van sociale zaken ondersteunen die stelling: de Bijstandswet wordt in Leek uitstekend uitgevoerd en gehandhaafd. In 2,5 procent van de gevallen is fraude aan het licht gekomen.

In het regionale samenwerkingsverband met de gemeenten Zuidhorn, Grootegast en Marum (het Westerkwartier) nam Leek een uitzonderingspositie in. De vier gemeenten doen gezamenlijk aan fraudebestrijding, maar in Leek mochten de sociale rechercheurs geen gebruik maken van anonieme tips. Begin dit jaar trad de nieuwe Algemene Bijstandswet in werking. Gemeenten kregen de verplichting om een nieuw 'handhavingsplan' op te stellen, waarin ze aangeven hoe fraude wordt aangepakt. Opnieuw maakte Leek het voorbehoud, dat anonieme tips geen rol spelen in het opsporen van frauderende bijstandsgerechtigden.

Daarmee weerstreefde de gemeente een circulaire van het ministerie van sociale zaken. Die verbiedt met zoveel woorden het categorisch terzijde leggen van anonieme tips, en dus had je de poppen aan het dansen. De rijksconsulent sociale zekerheid kreeg lucht van de Leekster Alleingang en vroeg om opheldering. Zijn boodschap was duidelijk: als Leek zich niet aan de regels houdt, riskeert het een korting op de rijksbijdrage die kan oplopen tot ruim 200 000 gulden per jaar. De gemeente telt 370 bijstandgerechtigden die per jaar 7,5 miljoen gulden ontvangen. Het rijk betaalt daarvan 90 procent.

Deze dreiging gaf de discussie in de gemeenteraad een geheel andere wending. Partijen die voorheen fervent voorstander waren van het eigenzinnige beleid, kozen nu letterlijk eieren voor hun geld. “We stonden voor het dilemma tussen bestuurlijke ethiek en de rekening daarvan op het bordje van de burgers neerleggen om de strafkorting aan te zuiveren. De raad heeft in meerderheid uitgesproken, dat het niet zo ver mag komen. Ik had persoonlijk nog wel willen weten, om welk bedrag het zou gaan, maar die ruimte wilde de raad niet geven.”

De afspraak is nu dat anonieme tips die per telefoon binnenkomen wel worden gebruikt als de tipgever zijn of haar naam bij de ambtenaar bekend maakt. De naam van de tipgever wordt apart geregistreerd en niet - zoals eerder gebruikelijk - doorgegeven aan de beschuldigde. De gemeente Leiden werkt al enige tijd met dit systeem. Anonieme tips die per brief binnenkomen, verdwijnen in Leek nog steeds in de prullenbak.

Wethouder Van Dijk vindt het jammer, dat Leek zich nu toch enigszins moet neerleggen bij het beleid van de rijksoverheid. Uit protest aftreden is niet aan de orde; daarvoor is de kwestie een te klein onderdeel van haar portefeuille. “Meer dan een signaal afgeven, kun je niet doen. Het is jammer dat dat signaal niet is opgepikt, ook niet in mijn eigen partij. Ik hoop dat minister Melkert in ieder geval nog eens nadenkt over de bestuurlijke ethiek, en zich de vraag stelt: zijn we wel goed bezig?”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden