Laatste etmaal kan het spel beslissen

In een Haagse nachtsociëteit heeft jarenlang de tekening van Braakensiek uit 1880 gehangen, die laat zien hoe een jong meisje op de stoep van een café haar vader probeert te weerhouden naar binnen te gaan. 'Ach vader, niet meer', smeekt het kind. Een grapjas veranderde dat ooit in 'Acht vader, niet meer', waardoor aan de bezoekers, onder wie politici van statuur, naast de waarschuwing voor te veel drank de staatkundige wijsheid werd overgedragen niet te lang aan de macht vast te houden.


Dankzij George Washington, de eerste Amerikaanse president, is het in de Verenigde Staten regel geworden dat de president hooguit twee termijnen van vier jaar kan regeren. Washington had zich na acht jaar weer herkiesbaar kunnen stellen, maar hij trad terug om scherp het verschil te markeren tussen de jonge democratische republiek en het Europa van de erfelijke monarchen. Daarmee vestigde hij een traditie, die pas in 1949 in de Grondwet werd verankerd.


De anti-dynastieke en machtsbeteugelende regel in de Amerikaanse politiek heeft in de Europese democratieën nooit veel weerklank gekregen. Ook niet in Nederland, alhoewel na het twaalfjarige bewind van Lubbers dat in een echec eindigde, acht jaar gaandeweg een ongemerkte maat is geworden. Kok trad na twee termijnen uit zichzelf terug, Balkenende werd in 2010 in een poging zijn premierschap voor een derde keer te prolongeren door de kiezers teruggewezen.


Kiezers zijn bereid, zo leert de ervaring, een premier die het redelijk tot goed doet een herkansing te gunnen, zoals de vijf laatste premiers hebben ondervonden, maar het krediet is eindig. Bij de Kamerverkiezingen woensdag moet blijken of de liberaal Rutte na zes-en-half jaar nog de mogelijkheid op een nieuwe termijn in het Torentje wordt geboden. De stand in de peilingen wijst meer op verlies dan op consolidatie, laat staan winst, maar dat zegt nog weinig. Lubbers stond met het CDA in 1986 tot twee dagen voor de verkiezingen op verlies, maar won negen zetels en bracht zijn partij daarmee op een recordhoogte van 54 zetels.


Op het verkeerde been gezet door de peilingen en over het hoofd ziend dat de kiezer op de verkiezingsdag toch echt soeverein is, kwam het toenmalige opinieweekblad De Tijd een dag later uit onder de zware kop 'Waarom het CDA de verkiezingen verloor'. Uit onderzoek bleek dat veel kiezers in de laatste 48 uur van keuze waren veranderd. De lijsttrekkers die nu op verlies staan (Rutte en Asscher) of hopen op een uitschieter die hen richting Torentje brengt (Buma, Pechtold, Klaver), kunnen daaruit nog hoop putten. Wie profiteert van een nog verborgen krediet?


In 1986 was de gamechanger, een term die pas in deze campagne in zwang is gekomen, een televisiedebat tussen de lijsttrekkers van de drie grootste partijen, Den Uyl (PvdA), Lubbers (CDA) en Nijpels (VVD). De premier kwam door zijn positie in het midden in het voordeel: hij kon als de staatsman poseren die boven zijn botsende rivalen stond. Maar uiteraard profiteerde hij ook van een onderliggend krediet, dat gestaag was opgebouwd en op het moment suprême werd geactiveerd - de PvdA had daar in deze campagne met Samsom op kunnen mikken, maar wierp met de keuze voor een ander al bij voorbaat de handdoek - een gamechanger nog voor het eindspel was begonnen.


De winst van Lubbers was destijds in die zin toch verrassend dat hij met zijn eerste kabinet een keihard bezuinigingsbeleid had gevoerd, dat veel meer maatschappelijke onrust losmaakte dan het beleid van het kabinet-Rutte/Asscher. Demonstraties en stakingen waren aan de orde van de dag en Lubbers werd zelfs een keer fysiek belaagd. De SP voert nu nog wel actie op straat, maar het PVV-lid Wilders bestrijdt het kabinet hoofdzakelijk vanaf zijn smartphone.


Soms lijkt het er inderdaad op dat onze democratie verandert in een luie toeschouwersdemocratie. De acht jaar-grens zou in dat geval vooral de uitdrukking zijn van einde van de houdbaarheidstermijn en de behoefte van de kiezers aan een nieuw gezicht.


Maar er zijn ook aanwijzingen dat het politieke bewustzijn weer toeneemt en zich op cruciale momenten manifesteert, zoals de massale demonstraties van vooral vrouwen tegen president Trump en in eigen land het succes van de meet-ups van GroenLinks-aanvoerder Klaver onder de nieuwe generatie kiezers en de inzet van veel burgers bij de opvang van Syrische vluchtelingen.


In dat perspectief diende de inzet van dit kabinet om de rit vol te maken een wezenlijk doel: het land regeerbaar houden in crisistijd en het breken van het momentum van het schreeuwerige populisme dat zich tegen de democratie zelf richt. Het is niet uitgesloten dat deze gedachte op 15 maart alsnog voor de lang verbeide gamechanger zorgt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden