Laat volgende keer maar, die beamer

Muziek
Nieuw Ensemble o.l.v. Ed Spanjaard - Déserts van Edgard Varèse, 9 november op November Music in 's-Hertogenbosch.

Muziek is bij uitstek geschikt om als begeleiding van andere kunsten te dienen. Vooral van film: ooit speelde de pianist mee met stomme films, tegenwoordig bepaalt de soundtrack de sfeer in de meeste films voor een belangrijk deel.

Edgard Varèse (1883-1965) maakte muziek die zeer filmisch klinkt. Van hem is de beroemde definitie van muziek als 'georganiseerd geluid', en dat hoor je ook terug in zijn werk. Dat draait meer om geluid en klanken dan om melodie of harmonie. Het roept daardoor eerder abstracte beelden in je wakker dan associaties met andere muziek.

Varèse voorzag al vroeg de mogelijkheden die elektronische instrumenten zouden bieden bij het scheppen van nieuwe klankwerelden. Dat was ook zijn grote frustratie: vanaf de jaren dertig kwam er weinig nieuw werk meer uit zijn pen, omdat hij de technische mogelijkheden van zijn tijd onvoldoende achtte voor het verwezenlijken van de muziek die hij in zijn geestesoor hoorde.

Pas begin jaren vijftig, nadat hij een anonieme weldoener hem een Ampex bandrecorder had geschonken, kon hij weer verder. Het cadeau hielp hem bij het schrijven van zijn beroemdste werk Déserts, voltooid in 1954. Het werd het eerste grote orkestrale stuk dat van te voren opgenomen en elektronisch bewerkt geluid gebruikte.

Ook Varèse onderkende de filmische kwaliteit van zijn werk. Hij had Déserts bedoeld als een soort soundtrack, alleen vond hij er geen juiste film bij. Geen wonder dat latere uitvoerders die leemte wilden opvullen.

Dat gaat alleen niet altijd goed. In 1954 werd de première van het stuk in Parijs verstoord door een woedend publiek, dat zich geen raad wist met Varèse's moderne klanken. Twee jaar geleden, op het Holland Festival, klonk weer boegeroep: dit maal juist van aanhangers van Varèse, die het niet eens waren met de visuele omlijsting die videokunstenaar Gary Hill had bedacht voor Déserts, en andere werken van Varèse.

Toch durfde November Music het aan om Varèse opnieuw in combinatie met video op te voeren. Deze keer met de film die Bill Viola in 1994 bij Déserts maakte.

Het boegeroep bleef deze keer uit. Toch was het geen onverdeeld succes. In veel opzichten vormt de film van Viola een aardige illustratie bij Déserts. Dat stuk ging volgens Varèse over ruimte en ruimtelijkheid. Viola tovert bij de orkestrale passages ruimtelijke landschappen op het doek, terwijl hij zich in de elektronische gedeelten juist op de ruimte in het hoofd, de menselijke binnenwereld richt.

Het is de vraag of het nodig is om een abstract muzikaal idee zo concreet te maken, maar ach, heel veel kwaad kan het op zich niet. Wat wel kwaad kon: doordat de film live meeliep, was die niet meer een illustratie bij de muziek, maar werd het eerder andersom. De beeldovergangen van Viola overlappen precies met de geluidsovergangen van Déserts, en daardoor werkt de video in een livesetting als een soort metronoom, die de bewegingsruimte van de muzikanten beperkt.

Juist een stuk als Déserts, dat het moet hebben van aanzwellende, tegen elkaar opbotsende, en weer wegebbende stormen van geluid, kan eronder lijden als de secondewijzer een al te strak regime oplegt, en dat gebeurde zeker in het begin van het stuk af en toe, hoewel het Nieuw Ensemble later zijn vorm wel vond.

Toch mag een volgende uitvoerder de beamer best thuis laten, en de muziek voor zich laten spreken: die is daar krachtig genoeg voor.

November Music tot en met zondag
In Den Bosch vindt nog tot en met zondag de negentiende editie van November Music plaats. Het festival richt zich op nieuwe muziek, op het snijpunt tussen hedendaags gecomponeerd, jazz, impro en elektronica. Er zijn vele tientallen optredens.

Vanavond speelt onder andere het gelegenheidsduo van de Griekse componist Yannis Kyriakides op elektronica samen met Andy Moor, gitarist van The Ex.

Op zaterdag belooft draaitafelmagiër Philip Jeck een van de hoogtepunten te worden.

En op zondag kunnen de inwoners van 's Hertogenbosch op allerlei plekken in hun stad geluidsinstallaties bewonderen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden