Interview

'Laat vluchtelingen in groepen binnen'

Beeld AP

De opvang van vluchtelingen kan veel simpeler en goedkoper, zegt internationaal erkend expert James Hathaway. Alleen al door de vele individuele beoordelingen te schrappen.

We spelen hockey op een voetbalveld. Het wordt tijd dat we gaan voetballen." James Hathaway praat graag in metaforen als het om de opvang van vluchtelingen gaat. Met het VN-vluchtelingenverdrag is niks mis, wil de hoogleraar internationaal vluchtelingenrecht maar zeggen, "alleen de uitvoering is belabberd". Die is volgens de Canadees chaotisch, gevaarlijk en duur. "Het is tijd om het systeem te repareren." 

Vijf jaar werkte hij met 150 mensen aan een nieuw wereldwijd model voor de opvang van vluchtelingen. Dat is al twintig jaar geleden. Toch wordt Hathaway nog altijd gevraagd om zijn plannen te promoten, wetenschappers te inspireren en regeringen te adviseren. Eerder deze maand gaf hij verschillende lezingen in Nederland en was hij te gast op het ministerie van veiligheid en justitie.

We moeten gaan voetballen, zegt u. Met wat voor tactiek?

"Laat vluchtelingen toe zonder obstakels op te werpen, sluit ze niet op maar laat ze meedoen, geef ze snel een tijdelijke verblijfsvergunning en verdeel de lasten van de opvang. Een ordelijk, efficiënt proces hebben we nodig waarbij de hele wereld is betrokken, geleid door een internationale autoriteit. Dat zou een nieuwe organisatie kunnen zijn, of de UNHCR. Oorspronkelijk was deze organisatie gericht op de bescherming van vluchtelingen, tegenwoordig deelt ze vooral tenten en dekens uit."

Wat betekent uw model concreet voor een Syriër die voor de oorlog op de vlucht is en zich bijvoorbeeld in Nederland meldt?

"De plaats van aankomst betekent in mijn model alleen maar de plek waarop de vluchteling het internationale opvangsysteem binnenkomt. Als je een hartaanval hebt, kun je ook elk ziekenhuis waar dan ook ter wereld in lopen. Maar dan is het heel goed mogelijk dat je daar niet voor langere tijd behandeld wordt, bijvoorbeeld omdat er niet genoeg bedden zijn. Als uitgangspunt in het nieuwe opvangsysteem geldt dat bij aankomst je status relatief snel wordt vastgesteld. En of je nu in Frankrijk of in Australië aankomt, je overal hetzelfde antwoord krijgt op je asielclaim."

Die screening zou dus ook al in het land van herkomst kunnen plaatsvinden zoals hier en daar geopperd wordt?

"Dat proces in een land als Syrië uitvoeren, is extreem gevaarlijk voor vluchtelingen. Canada heeft dat in de jaren zeventig in Chili geprobeerd. De toenmalige dictator kon daardoor heel gemakkelijk de mensen eruit pikken die bescherming zochten. Vervolgens verdwenen die of werden vermoord. Maar als Syriërs het bijvoorbeeld tot Libanon redden en daar bescherming vragen is daar niets op tegen. Het is vooral belangrijk dat mensen niet jaren hoeven te wachten op een antwoord op hun asielaanvraag, zoals nu vaak het geval is."

Hoe denkt u dat proces te kunnen versnellen?

"We moeten af van ingewikkelde, kostbare beoordelingen per individu. Dat kost veel te veel tijd en geld dat opgaat aan advocaten, bureaucratie en de detentie van mensen. We moeten toe naar een systeem waarbij de status van vluchteling direct voor een hele groep geldt. Dat moet de norm worden, bepaling per individu de uitzondering."

Tekst loopt door onder afbeelding. 

James Hathaway. Beeld TRBEELD

Maar dan krijgen wellicht ook mensen onterecht bescherming.

"Okay, dan worden misschien af en toe mensen aangemerkt als vluchteling terwijl ze eerder economische migranten zijn. Dat weegt echt niet op tegen de nadelen van het huidige systeem. Nu doen we er jaren over om vast te stellen dat een Syriër bescherming verdient. Terwijl ik denk dat praktisch elke Syriër in aanmerking komt voor een status als vluchteling. 

"We hebben het over een land met een gek als leider die de eigen bevolking bombardeert. Syriërs leven onder uitzonderlijke omstandigheden, die goed gedocumenteerd zijn. Bovendien is het een groep mensen die makkelijk integreert, kan functioneren in een westelijke stedelijke omgeving."

Wat gebeurt er nadat iemand 'snel en efficiënt' de status van vluchteling heeft bemachtigd?

"In het land van aankomst wordt dan door de internationale organisatie die het hele proces begeleidt, snel bepaald in welk land hij tijdelijke bescherming krijgt. Een Syriër die op Schiphol arriveert, kan bijvoorbeeld naar Marokko gestuurd worden. Daar krijgt hij een tijdelijke verblijfsvergunning voor een jaar of vijf. In die periode mag hij ook werken. Dat is voor alle partijen het beste. 

"Vluchtelingen willen net als iedereen een productief leven leiden. Daar kunnen ook de ontvangende landen wat aan hebben. Een onderzoek in Uganda heeft aangetoond dat ruim 20 procent van de vluchtelingen een bedrijf heeft opgestart, waar ook veel Ugandezen aan de slag zijn. Landen die vluchtelingen bewegingsvrijheid geven, profiteren daar uiteindelijk ook zelf van. 

"Vluchtelingen zijn relatief heel productief. Ze kunnen het zich niet veroorloven te falen. Na ongeveer vijf jaar wordt bekeken of de vluchteling terug naar huis kan. Zo niet, dan moet worden bepaald of hij in het land kan blijven of voor hervestiging in aanmerking komt."

Vluchtelingen kunnen dus niet zelf bepalen waar ze hun toekomst willen opbouwen?

"Ik pleit voor een soort matching-systeem waarbij niet alleen gevluchte mensen zelf maar ook regeringen hun voorkeur kunnen opgeven. Zo kunnen ze bijvoorbeeld aangeven dat ze vluchtelingen die een bepaalde taal spreken prefereren. In dat algoritme kun je ook opnemen dat een land minder vluchtelingen hoeft op te nemen als het om een lastig te integreren groep gaat. Binnen Groot-Brittannië worden daar al experimenten mee uitgevoerd, die goed lijken te verlopen."

Maar daarmee wordt de keuzevrijheid van mensen wel erg beperkt.

"Dat klopt. De Mercedessen voor de tien procent worden afgeschaft, maar in plaats daarvan krijgt wel iedereen een fiets. Perfect is het niet, maar perfectie als maatstaf is nu ook niet aan de orde. Het huidige systeem functioneert niet. Als een nieuw model min of meer werkt zou het al fantastisch zijn. We zijn verplicht om mensen te helpen die gemarteld of vervolgd worden. Dat schrijft de wet voor. Iemand met een hartaanval een behandeling weigeren is niet bespreekbaar."

Toch melden ook anderen met minder ernstige kwalen zich in het ziekenhuis, die bijvoorbeeld om economische redenen naar Europa trekken.

"Dat is een realiteit. Mensen zullen elk vehikel dat beschikbaar is gebruiken om hun leven te verbeteren. Mijn eigen voorouders hebben Europa verruild voor Canada omdat ze daar een toekomst zagen. In mijn model is het overigens niet logisch voor ecomische migranten om dat te doen omdat ze niet zelf kunnen bepalen in welk land ze uiteindelijk terechtkomen. Waarbij het uitgangspunt is mensen zo veel mogelijk in hun eigen regio op te vangen."

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Beeld AP

Dan blijven de armste landen de zwaarste lasten dragen.

"De fondsen aan landen die vluchtelingen opvangen moeten beter gegarandeerd worden. Nu krijgen ze een beetje liefdadigheid van Europa, de Verenigde Staten en de Verenigde Naties. Dat moet anders. En dat geld is er, het zit al in het systeem maar wordt nu gebruikt om rechters en detentiecentra te betalen. Als de druk op landen in de regio te groot wordt kan na vijf jaar ook besloten worden mensen elders te hervestigen."

We hebben in Europa gezien hoe weinig er van afspraken over hervestiging terechtkomt.

"Het was een goed idee van de Europese Commissie om hierover afspraken te maken, maar het kwam op het verkeerde moment. Er werd pas een serieuze poging voor hervestiging ondernomen toen de Syriërs al gearriveerd waren. Een inboedelverzekering sluit je ook niet pas af wanneer je huis al in brand staat. Je kunt alleen een verzekering aanschaffen als je nog niet weet waar de branden woeden. Onderhandelen midden in een crisis heeft dus geen zin. Dan is iedereen in paniek. Bovendien werkt het niet om alleen binnen Europa afspraken te maken. De hele wereld moet erbij betrokken worden."

Toen u zo'n kwarteeuw geleden uw ideeën lanceerde, was er geen sprake van een crisis of paniek. Waarom sloegen ze toen niet aan?

"Het blijft heel moeilijk om het juiste moment te definiëren waarop je een systeem wijzigt. Als er geen crisis is, zijn regeringen namelijk met andere dingen bezig. Wat ook niet meehielp is dat het plan destijds vooral academisch, intellectueel gedragen werd. 

"Misschien ben ik best een goede wetenschapper maar ben ik een slechte politieke onderhandelaar. Hopelijk zijn er nu een paar regeringen die durven zeggen dat de VN niet de juiste antwoorden biedt. Te veel bla bla en te weinig praktisch. We hebben echt iets nieuws nodig.

Komt het juiste moment nog?

"Over anderhalf jaar gaan de regeringen wereldwijd weer samen over dit thema praten. In de tussentijd werkt een groep experts en landen, verenigd in de World Refugee Council, aan een stevig praktisch voorstel. De universiteit van Oxford is erbij betrokken, maar ook Canada, Duitsland, Pakistan en Tanzania. Misschien krijgen zij wel voor elkaar wat mij niet is gelukt. Nooit eerder voelden de rijke landen zich zo blootgesteld aan de vluchtelingencrisis. Als ze nu niet de motivatie hebben iets te veranderen, vraag ik mij af of het ooit nog gebeurt. Nu is het moment."

Wie is james hathaway?

James Hathaway (1956) is een Canadese hoogleraar aan de Amerikaanse universiteit van Michigan. Hij geldt als autoriteit op het gebied van het internationaal vluchtelingenrecht. Hathaway geeft wereldwijd advies en trainingen aan wetenschappers, niet-gouvernementele organisaties en regeringen. 

In de jaren negentig gaf hij leiding aan een team van experts dat een model bedacht om vluchtelingen wereldwijd beter te beschermen en de lasten van de opvang beter te verdelen. Voor zijn invloedrijke en originele bijdragen aan de ontwikkeling van het internationale vluchtelingenrecht kreeg hij vorig jaar een eredoctoraat van de Universiteit van Amsterdam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden