Laat het staatsspoor terugkeren

In 1993 namen de NS nieuwe restauratierijtuigen in gebruik in de eurocity tussen Amsterdam en Keulen. Datzelfde jaar besloot de Tweede Kamer de NS te verzelfstandigen. Beeld anp

In het Filosofisch Elftal analyseren twee denkers een actuele vraag. Is het na de Fyra-enquête tijd om het geloof in privatisering op te zeggen? Frank Ankersmit pleit voor staatsspoorwegen, Bas Haring heeft zijn bedenkingen.

En weer stapte een bewindsvrouw op vanwege fouten die gemaakt zijn in het bestuurlijk ondoorzichtige gebied tussen staat en voormalig staatsbedrijf. Wie is er verantwoordelijk, een bedrijf dat alleen in naam op eigen benen staat, of een regering die het reilen en zeilen op het spoor heeft uitbesteed aan een zogenaamd zelfstandig bedrijf? Staatssecretaris Wilma Mansveld trok het boetekleed aan, zoveel was duidelijk.

Maar wordt nu ook het onderliggende probleem aangepakt, het patroon dat zich onverminderd laat zien en waarvan het Fyra-debacle slechts de meest recente verschijningsvorm is, maar waarschijnlijk niet de laatste?

Drie jaar geleden riep een parlementaire onderzoekscommissie privatisering op tot duidelijke, radicale politieke keuzes, niet in de laatste plaats ten aanzien van het spoor. Ook de Fyra-commissie stelt nu: "Maak, uitgaande van het algemeen belang van goed openbaar vervoer en een verantwoorde besteding van publieke middelen, een expliciete keuze voor de mate van marktwerking die gewenst is en acteer daar logisch en consequent op."

Dus: NS helemaal aan de markt gunnen of juist teruggaan naar staatsspoorwegen?

Service
Frank Ankersmit, hoogleraar intellectuele geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen, werkt aan een boek over de terugkeer van de Middeleeuwen, onder andere door privatisering: "Staatsspoorwegen, absoluut. Ik kan mij de tijd dat NS nog een staatsbedrijf was levendig herinneren. De service was bepaald niet slechter dan nu. De stoelen zaten goed en er waren restauratiewagons waar je een omelet kon bestellen.

"Hoe dan ook: er moet, zoals verschillende commissies ook zeggen, gekozen worden voor echte privatisering of voor volledige beheersing door de staat. Dat laatste lijkt me in het geval van het spoor toch echt logischer, concurrentie leidt alleen maar tot wanordelijke dienstregelingen. Herintroduceer de staatsspoorwegen en je bent van het gezeur af."

Bas Haring, filosoof en hoogleraar publiek begrip van de wetenschap aan de Universiteit Leiden, werkt aan een boek over economie: "Dat lijkt me geen goed idee. Staatsbedrijven hebben een monopoliepositie en dus heel weinig drijfveren om dingen goedkoop te doen. Terwijl de wedstrijd om dingen zo goedkoop mogelijk te doen niet slecht is en ook niet in strijd met het publieke belang. Goedkoop betekent: tegen weinig kosten. Kosten zijn een maat voor beroerde dingen. Iets tot stand brengen tegen hoge kosten betekent: met een hoog energieverbruik, verkwistend materiaalgebruik of nodeloos veel arbeidsuren. Allemaal dingen die we niet willen. Er is dus iets voor te zeggen om overheidstaken zo goedkoop mogelijk uit te laten voeren. Staatsbedrijven zijn daar slecht in. De drijfveer komt er pas als er concurrentie is."

Beeld anp

Vergelijking vliegtuig
Ankersmit: "Het idee dat staatsbedrijven niet efficiënt zouden zijn, is wel wat achterhaald. Ooit waren het inderdaad trage molens, maar de overheid is de laatste dertig jaar veel efficiënter geworden. Gemeentes functioneren nu bijvoorbeeld vele malen beter en slimmer. Terwijl ze geen concurrenten hebben."

Haring: "Vergelijk de trein eens met het vliegtuig. Als ik vlieg, sta ik altijd versteld van de hoge mate van efficiency en de goede service. Het personeel is vriendelijk en behulpzaam. Vliegtuigen zijn altijd schoon. En fijn ingericht. Onderweg kan ik films kijken. Luchtvaartmaatschappijen weten dat ik dit als klant prettig vind, daar luisteren ze naar. Vliegen is bovendien spotgoedkoop geworden - bijna te goedkoop. Vergelijk dat eens met de gemiddelde rit in een NS-trein. Dan moet je bekennen dat concurrentie in de lucht uitstekend werkt. De trein blijft achter, en dat zou kunnen komen doordat er geen echte concurrentie is."

Publieke verantwoording
Ankersmit: "Het onderliggende probleem in deze kwestie is denk ik niet eens welk model het beste is, maar welk model nu eigenlijk wordt toegepast. Het onderscheid tussen publiek en privaat is een van de belangrijkste grenzen in de politieke filosofie. De Franse Revolutie is voor een deel begonnen om die grens te herdefiniëren.

"Vanuit de Middeleeuwen was het tot in de achttiende eeuw gebruikelijk dat publieke bevoegdheden, zoals rechtspraak en het innen van belastingen, in handen waren van particuliere personen, meestal heren. Zij legden geen publieke verantwoording af. Dit ging al in de eerste weken na de bestorming van de Bastille in 1789 op de schop. Privaat en publiek werden uit elkaar getrokken."

"Sindsdien is het ook bij ons zo'n honderdvijftig jaar vanzelfsprekend geweest welke taken door de staat gedaan werden, inclusief publieke verantwoording. Maar niet in de Angelsaksische landen, omdat de invloed van de Franse Revolutie daar minder diepgaand was. Inmiddels is de invloed van die Angelsaksische landen hier zo sterk, dat wij ook niet meer weten waar de grens tussen privaat en publiek precies moet liggen. Mijn advies zou zijn: waar je die scheidslijn precies legt, daar mag je verschillend over denken, maar laat die scheidslijn niet vaag worden. De grens moet heel scherp zijn. Juist het schemerige tussengebied, waarin NS en Fyra zich bevinden, blijkt steeds weer ellende te geven."

Conducteurspet
Haring: "Maar als het alternatief een staatsbedrijf is, dan verwacht ik daar weinig goeds van. Stel dat wij met zijn allen willen dat een onrendabel openbaarvervoerslijntje blijft bestaan, en dat we vinden dat de staat dit voor ons als algemeen belang moet regelen, dan volgt daar toch niet automatisch uit dat de staat ook zelf dat treintje moet laten rijden? Ik vind die constructie waarin de staat zulke taken uitbesteedt aan een marktpartij juist heel plezierig. De staat stelt de voorwaarden, maar hoeft niet zelf de conducteurspet op te zetten."

Ankersmit: "Precies die gedachte is nog steeds leidend in het beleid: op deze manier zou je het beste van twee werelden krijgen - wel publieke controle over de doelstellingen, niet de last van de uitvoering. En de uitvoering zou dankzij de zegeningen van de vrije markt steeds beter en goedkoper worden. Na ruim twintig jaar experimenteren moge toch duidelijk zijn dat deze tussenvorm niet werkt."

"Inmiddels gaat ruim een derde van de rijksbegroting naar 'zelfstandige bedrijfsorganen' (zbo's): instellingen die doen alsof ze een echt bedrijf zijn, terwijl ze grotendeels door de staat gefinancierd worden en geen echte concurrenten hebben. Ze kunnen ook niet werkelijk concurreren, want de staat legt hen voortdurend opdrachten en regels op. Intussen raakt de publieke taak bij deze zogenaamde ondernemers uit zicht, daar komen weer schandalen van - speculerende woningbouwcorporaties, zichzelf verrijkende bestuurders en falende toezichthouders. Waarna steevast het zwartepieten begint, liefst met een parlementaire enquête."

"De politiek probeert de laatste jaren om de verzelfstandigde honden wat strakker aan te lijnen, maar ik vrees dat alleen consequent zijn zou helpen: staatshonden inzetten of werkelijk vrij laten rondrennen die hondjes."

130 miljard naar 1900 verzelfstandigde bedrijven

Het privatiseren van staatsbedrijven begon in de jaren tachtig onder Ruud Lubbers en vond een hoogtepunt onder de paarse kabinetten in de jaren negentig.

Alleen al in 1994 werden het Kadaster, de Koninklijke Munt, het Centraal Orgaan Opvang Asielzoekers, het Nationaal Archief en OV Studentenkaart verzelfstandigd dan wel 'geprivatiseerd'. Een jaar later volgden er nog meer. Een greep: het Centraal Fonds Volkshuisvesting, Stichting Waarborgfonds Eigen Woningen, het KNMI, ProRail.

Een aanmerkelijk deel van de Rijksbegroting gaat inmiddels naar instellingen buiten het Rijk, van scholen en ziekenhuizen tot Staatsbosbeheer. Van de collectieve rijksuitgaven, afgelopen jaar 305,4 miljard, gaat 130 miljard naar circa 1900 'zelfstandige bedrijfsorganen' en 'rechtspersonen met een wettelijke taak'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden