Laat de boer maar zorgen

Bij binnenkomst staat Jean Louis op van de koffietafel en verwelkomt de gast hartelijk. Zonder dralen introduceert hij zichzelf. "Ik ben al dertig jaar landbouwer. Ik vind het hartstikke leuk, meneer", zegt hij met onverholen trots en stralende ogen. Met hem en zes andere verstandelijk gehandicapten aan tafel bespreekt boer Willem de Ridder de taken welke die morgen moeten worden uitgevoerd. De meeste oogsten zijn al binnen, maar op een boerderij is altijd van alles te doen. "Ga jij maar mest scheppen rond de fruitbomen", zegt De Ridder tegen Jean Louis.

Ze kijken tegen de boer op. Hij is hun voorbeeld, de man die alles weet en regelt. Al bijna dertig jaar werkt De Ridder met verstandelijk gehandicapten. Hij begint in 1984 op het landgoed Bronlaak in het Oost-Brabantse Oploo bij Boxmeer. Sinds 1948 is daar een antroposofisch instituut voor verstandelijk gehandicapten annex zorgboerderij gevestigd. Het is een van de eerste zorgboerderijen in Nederland en is dat onafgebroken al 65 jaar. Ondanks die vreemde mix zag men in Bronlaak wel de voordelen van de combinatie zorg en landbouw. De mentaliteit van de biologisch-dynamische boeren die op Bronlaak aan het werk gingen, paste naadloos bij de zorgtaken. De Ridder: "De mens staat centraal. Dat is wat die twee uitersten bij ons soort boeren kennelijk bindt."

De Ridder begon in Oploo in een oude, vervallen veldschuur met een paar beesten en een tuinderij. "In die tijd leed de zorgboerderij een zieltogend bestaan. Sinds de AWBZ (1967) worden gehandicapten goed verzorgd. De noodzaak om die op boerderijen onder te brengen was een stuk minder dan daarvoor. Dat merkten ze goed. Je hebt toch altijd wel materiaal nodig of er moet wat vervangen worden, maar er kon bijna niets. Ik heb daar nog wel een staartje van meegekregen. Elk dubbeltje werd een paar maal omgedraaid."

Ondanks deze ervaringen blijft Bronlaak zorg en landbouw volhardend combineren. De omslag komt eind van de jaren '80 als een nieuwe directeur de weg in Den Haag goed weet te vinden en geld loskrijgt voor investeringen. De Ridder: "Er kwamen nieuwe gebouwen en veel meer beesten. De tuinderij bleef, gevoed met mest van het vee, en bovendien gingen we ons eigen veevoer verbouwen. De kringloop was daarmee rond. We werden zelfvoorzienend. Met hulp van de werkers uit de instelling kunnen we de keuken van Bronlaak voorzien van vers en gezond voedsel. Voor negentig mensen verzorgen we de dagelijkse maaltijden. Het past precies. Bronlaak kreeg daardoor veel uitstraling. We werden een voorbeeld voor anderen. We kregen ook veel verzoeken om informatie. Niet voor niets liepen politici de deur plat."

Als tien jaar geleden een aanpalende varkenshouder wil stoppen, koopt Bronlaak zijn boerderij op. Dat nieuwe plekje wordt Ard Lea gedoopt. "Een fantasienaam", zegt De Ridder. Hij gaat er met tien werkers uit de instelling werken en ook wonen. "Zorg en landbouw doet deze mensen al goed. Met dat wat grotere instituut letterlijk op afstand, doen ze het nog beter. Met een kleine groep samenleven en werken ervaren de bewoners als zeer stimulerend. Er is ook geen productiedruk, het altijd maar meer moeten leveren. Het zorgdeel in ons werk zet daar ook een rem op. Dat is goed voor de duurzaamheid, zowel van de mens als van de producten."

De biologisch-dynamische landbouw is daar bij uitstek voor uitgerust, stelt De Ridder. "Onze nieuwe eigenaar, zorgondernemer Loek Winter, werd daardoor zelfs aangetrokken."

Hoe ervaart De Ridder het zelf? "De mens staat centraal, iedereen mag zijn zoals die is, wij begeleiden slechts. Dat is evengoed hard werken. De boer is de spil, hij is bepalend voor de sfeer in de groep. De communicatie tussen de werkers is soms lastig. Je moet goed oppassen wie je bij wie aan het werk zet. Maar het aantal incidenten - duwen en trekken, soms met stoelen gooien - zie ik afnemen in deze kleine groep. Ik moet veel geven, maar ik krijg er ook veel voor terug."

In de toekomst ziet De Ridder zijn kleinschalige combinatie van zorg en landbouw alleen maar toenemen. "Voor mijn boerderij streef ik naar meer openheid naar de regio. Als ik de omgeving betrek bij ons werk krijgen de bewoners hier nog meer het idee dat ze bij de samenleving horen."

Zorg en landbouw worden al 65 jaar op landgoed Bronlaak gecombineerd. De mentaliteit van de biologisch-dynamische boer is zeer geschikt voor het verlenen van zorg.

Boer Willem de Ridder (met alpino) en bewoners (met rechts Jean Louis) op het land. 'Er is geen productiedruk, het altijd maar meer moeten leveren.'

Cijfers zorglandbouw
Er zijn in Nederland zo'n 1500 zorgboerderijen, rijp en groen door elkaar. De meest professionele onder hen zijn aangesloten bij de Federatie Landbouw en Zorg. Dat zijn er 735. Meer informatie www.landbouwzorg.nl. De boerderij Ard Lea van Willem de Ridder doet zondag 20 oktober mee aan de actie Toekomst zaaien van de Stichting Demeter, de koepel van biodynamische boeren. Daarbij worden burgers in oktober uitgenodigd mee te helpen met het inzaaien van graan. Meer Informatie: www.stichtingdemeter.nl

Onderzoek
Marjolein Elings, werkzaam bij de Wageningen Universiteit, onderzocht in 2011 de effecten van de zorglandbouw. "Allereerst is die op het oog vreemde mix van landbouw en zorg niet zo vreemd. De zorg zoekt naar kleinschalige plekken in de samenleving waar mensen met een beperking kunnen werken.

Ook de landbouw zoekt naar meer inbedding in de samenleving. In beide zit toch iets van idealisme, dus een combi ligt voor de hand. Zeker als je ziet dat het fysieke werk in de buitenlucht en die persoonlijke aandacht mensen goed doet. Bovendien doen ze zinvol werk. Dat geeft zelfvertrouwen.

Het idee dat een medewerker met een verstandelijke beperking een plantje kan opkweken en het daarna ook nog eens als voeding kan bereiden werkt stimulerend. Het hangt overigens wel van de doelgroep af wat voor effect werken op een boerderij heeft.

Verslaafden bijvoorbeeld ervaren respect van de boer, waar ze in de samenleving al snel als nietsnut worden weggezet. Zo'n man of vrouw zet het erf open voor hen. Dat vinden ze uniek. Die houding geeft hen weer zelfrespect.

Ouderen met dementie die op een boerderij werken worden veel meer dan in een dagopvang gestimuleerd actief te zijn. Ze verbouwen hun eigen eten en koken het daarna samen. Ze eten daardoor beter en dat zie je terug in hun fysieke conditie."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden