Laat de Amerikaanse duivels de klus klaren

De eerste uitgave van Lawrence of Arabia's reisverhalen. Saddam Hoesseins verzamelde werken in het Frans. Een twintig jaar oude uitgave van Life Magazine. De Koran in een gouden band. De boekhandelaars van de El Mutenebi-straat in Bagdad staan naast elkaar. Sommige verkopen hun privé-bibliotheek. Andere verkopen de privé- bibliotheken van anderen.

'Ben je geïnteresseerd in poëzie?'', vraagt Isam. ,,Hier heb ik een dichtbundel geschreven door soldaten tijdens de oorlog tegen Iran. Een indrukwekkende bundel'', zegt de man, die is opgestaan van zijn kruk. Voor hem op de grond ligt een verzameling boeken, de meeste versleten en vaak gelezen. Isam zucht. ,,Ik ben zelf dichter, maar nu werk ik als corrector en boekhandelaar. Van gedichten kun je niet leven. Wil je dit boek met een heldendicht?''

Nieuw uitgegeven boeken in Irak zijn politiek correct en gaan vaak over de strijd van het kwade tegen het goede. Over de held die de vijand overwint. Over de Arabische identiteit en moed. Over het harde leven onder de sancties, tijdens de oorlog tegen Iran en tijdens de Golfoorlog. Een van de nieuwste schrijvers zou de president zelf zijn. Twee jaar geleden kwam 'Zabiba en de koning' uit. Dat gaat over een vrouw in een liefdeloos huwelijk, eeuwen voor Christus. De koning van het land ontmoet Zabiba en ze praten over God, loyaliteit, liefde en de wil van het volk. Op een dag wordt Zabiba verkracht, wat een allegorie zou zijn van de Amerikaanse invasie van Irak. Het verhaal eindigt met de dood van Zabiba op 17 januari, de dag waarop de bombardementen van Bagdad begonnen. Dit boek zou van de hand van Saddam Hoessein zijn.

Een goed geklede man zit gehurkt en bladert door Isams boeken. Hij zoekt naar een boek van Jean-Paul Sartre. ,,Het existentialisme past goed bij onze tijd. Ik heb daarvan veel over mezelf geleerd. Over de behoefte van het individu aan vrijheid en de grenzen van de samenleving,'' zegt Latif, die informaticus is.

,,Het is moeilijk om de ontwikkelingen te volgen. Irak heeft in twaalf jaar geen enkel wetenschappelijk tijdschrift ingevoerd. Kijk maar rond, er liggen alleen oude boeken. Wij hebben er geen idee van wat er in de wereld is geschreven sinds de Golfoorlog. Er liggen hier wel veel mooie oude boeken, maar ik snak naar nieuwe gedachten,'' zegt hij. ,,Ik heb iets over structuralisme gelezen, maar zou er graag meer over weten.''

De jongen naast hem zoekt naar boeken over klonen. ,,Ik heb gehoord dat het mogelijk is om een mens te klonen,'' zegt hij, maar ook hij kan geen boek vinden over dat onderwerp. ,,De Irakezen hebben altijd gehongerd naar boeken. Zij waren onze voeding. Naast liefde is dat alles wat we nodig hebben,'' zegt Isam en hij citeert een van zijn eigen gedichten, over een man die overstroomt van liefde maar het niet kan zeggen tegen zijn geliefde.

Traditioneel worden Irakezen gezien als het meest leergierige volk in het MiddenOosten. ,,Egypte schrijft, Libanon drukt, Irak leest'', zegt het spreekwoord. Tot de oorlogen uitbraken in de jaren tachtig had Irak de hoogst opgeleide bevolking van de Arabische wereld. Nu is het schoolsysteem ingestort, vijf miljoen mensen hebben het land verlaten, waarvan twee miljoen hoogopgeleiden.

De Koerd Jalal is gespecialiseerd in geschiedenis. Op een inklapbaar schap staan boeken over Mesopotamië, het land tussen de Eufraat en de Tigris, de hangende tuinen van Babylon en de mythologische toren van Babel. ,,Ik koop goedkoop van oude mensen en ik verkoop duur''. lacht Jalal, maar hij is meteen weer ernstig. ,,Eigenlijk is het triest. Mensen verkopen dat wat ze hun hele leven verzameld hebben, misschien zelfs vele generaties lang, voor een maaltijd of medicijnen voor hun kleinkind met mazelen.''

,,Het systeem'', zegt hij zacht, ,,knakt ons. Ken je onze geschiedenis? Weet je wat er met dit land is gebeurd? Het is erger dan een dictatuur, veel, veel erger.'' Plotseling verdwijnt Jalal de straat in, maar hij gebaart mij te blijven staan. Als hij terugkomt stopt hij een boek in mijn tas. ,,Lees het, dan begrijp je alles. De schrijver werd...'', fluistert Jalal en maakt een snel snijgebaar over zijn keel. ,,Door het regime. Kom terug als je het gelezen heb, maar laat het aan niemand zien. Dat kan mij twintig jaar gevangenis kosten.''

Waarom neem je dit risico?

,,Het leven is toch al gevaarlijk tegenwoordig. Ga nu.''

Ik slenter verder door de boekenstraat, het boek brandt in mijn tas. Achter elke boekenstapel zit of staat een man, meestal met wat vrienden om zich heen, en een glas thee in de hand. De theeverkopers gaan rond met dampende kannen, voor een paar dinars schenken ze in. De boeken liggen in het straatstof, maar alleen de toegestane. Elk boek moet een merkje hebben dat bevestigt dat het is goedgekeurd door de censuur. Het is illegaal om boeken te verkopen die niet door de censuur zijn gekomen en er staan strenge straffen op - van zes maanden tot de doodstraf. Die boeken liggen niet vrijelijk in de zon, maar verstopt in donkere achterkamertjes en kelders.

Een paar treden naar beneden, in een hokje, zit Mohammed. Hij heeft zich gespecialiseerd in westerse literatuur. Op de planken staat alles van 'The Wasteland' van T.S. Eliot tot 'Mysteriën' van de Noorse auteur Knut Hamsun. Op de toonbank liggen 'De Goddelijke Komedie' van Dante en de leesbril van Mohammed. ,,Fantastisch boek'', zegt hij. ,,Ik ben nu bij de hel.''

Mohammed begon als boekhandelaar tijdens de oorlog tussen Iran en Irak. De winkeleigenaar werd opgeroepen en vroeg hem op de winkel te passen. Na de colleges op de universiteit zat Mohammed de hele dag te lezen. De boekhandelaar kwam nooit terug van de oorlog, dus Mohammed nam de winkel over. Dat was vijftien jaar geleden. ,,De winkel is mijn ziel. Hier leef ik, hier lijd ik,'' zegt hij. ,,Want het leven hier is lijden, weet je'', zegt Mohammed. ,,De boeken redden me.''

Achter een bureau in een andere stoffige ruimte zit een oudere man. Het weinige haar op zijn hoofd heeft hij achterover gestreken. Hij heeft lange bruine tanden en grote wallen onder zijn ogen.

Heeft u Iraakse literatuur in het Engels?

De boekhandelaar komt met moeite omhoog. Hij buigt zich en zoekt bij de onderste planken en haalt twee boeken te voorschijn. Het ene is Edwyn Bevans klassieker 'Het land tussen de twee rivieren', uit 1918. ,,Hierin kun je lezen wie wij ooit waren'', zegt hij. Het andere boek heet 'Lange Dagen'.

,,Deze moet je lezen, het gaat over hem,'' zegt de boekhandelaar.

Over wie?

,,Over hem. De jeugdjaren, de strijd, zijn persoonlijke ontwikkeling.''

Is het goed?

De boekhandelaar houdt mijn blik vast. ,,Misschien,'' antwoordt hij. ,,Het is verplichte lectuur.''

Heeft u het zelf gelezen?

,,Nee, maar ik heb de film gezien. Ik weet waar het over gaat, zal ik maar zeggen.''

'Lange Dagen' kwam uit in de jaren zeventig en er zijn sindsdien miljoenen exemplaren van gedrukt. Het boek werd uitgedeeld aan alle leden van de Baath-partij en bij de partijvergaderingen raadpleegt men het om te analyseren welke kwaliteiten een mens moet bezitten.

Het verhaal begint op een middag in de Rashid-straat in Bagdad. Een aantal jonge mannen wacht op een militaire colonne. ,,De meest gereserveerde en oprechte van hen was Mohammed. Hij luisterde altijd aandachtig naar degene die sprak, en sloeg de woorden in zijn hoofd op. Daar had hij een groot aantal geheimen verzameld sinds zijn kinderjaren.'' De persoon Mohammed is gebaseerd op Saddam Hoessein. De jonge mannen op de straathoek beramen een aanslag op de premier die 'het volk onderdrukt en uitbuit'. De aanslag op premier Abdul Karim Qasim was de start van de politieke carrière van Mohammed, of Saddam Hoessein, en het begin van een onderdrukking zonder weerga.

,,Wij die nog over zijn, sterven een stille dood'', zegt de boekhandelaar. ,,We leven in een onbeschrijfelijke nachtmerrie. We zijn bang voor onze eigen schaduw en vertrouwen onze eigen vrienden niet eens. De angst heeft ons kapotgemaakt. Er is een aardbeving nodig. Alles moet met wortels en tak uitgeroeid worden. Maar daarvoor zullen we duur moeten betalen. Ik ben Arabier, Iraaks nationalist en ik haat de Verenigde Staten en hun wereldoverheersing. Maar voor Irak zie ik geen andere uitweg. Laat de Amerikaanse duivels komen en de klus klaren. Maar het kan tot een gruwelijke burgeroorlog voeren, Arabieren tegen Koerden, moslims tegen christenen, soennieten tegen sjiieten. Niets, niets kan meer hetzelfde blijven.

De twee klanten knikken. Het zijn studenten, de een doet literatuur en de ander filosofie.

,,In de jaren zeventig was dit een prachtig land. We hadden het beste schoolsysteem, de beste gezondheidszorg van de Arabische wereld. De olie gaf het volk rijkdom. In 1990 had ik een Mercedes'', zegt de boekhandelaar. ,,Nu heb ik deze twee benen.''

,,Bovendien lezen of studeren mensen niet meer. Kijk naar hen'', zegt hij en wijst naar de twee jongens. ,,Ze zoeken naar leerboeken, maar die zijn er niet. Ik heb kopieën gemaakt van een paar boeken die helemaal uit elkaar lagen, maar kijk hoe slecht de kwaliteit is. Bovendien hebben ze helemaal geen tijd om te lezen, ze moeten werken.''

Mansur heeft zijn examen al een paar keer uitgesteld. ,,Ik moet mijn familie helpen en ben een winkeltje begonnen met reserveonderdelen'', vertelt de student literatuur. De filosofiestudent heeft ook een handeltje.

Wat verkoop jij?

,,Hoe noem je dat?'', vraagt hij en zoekt naar woorden.

,,Schroot'', verklaart de literatuurstudent.

,,Het is tragisch dat mensen niet meer lezen. Ze hebben drie banen en geen tijd voor boeken. Bovendien moet je rust hebben om te lezen, nietwaar? Dat is onmogelijk als het leven zo moeilijk is. Vroeger las ik een boek per dag, nu kom ik niet eens één boek per maand door. Mensen hebben ook geen geld voor boeken en de bibliotheken werken niet. Die zijn leeggehaald'', zegt de boekhandelaar. ,,Door het personeel. Sommige boeken kun je hier op de boekenmarkt vinden.''

De boekhandelaar begint zenuwachtig te worden. We hebben lang gepraat. ,,Dit soort dingen heb ik nooit tegen iemand gezegd. Hier, neem de boeken mee naar huis en lees ze.''

Pas als ik thuis kom, haal ik het verboden boek dat ik van de Koerd heb gekregen te voorschijn. 'Van Revolutie tot Dictatuur. Irak sedert 1958', is de titel. Net zoals tienduizenden intellectuelen werd de schrijver door het regime vermoord.

In het andere boek staat een beschrijving van een bloeiend Bagdad in de achtste eeuw. ,,Bagdad was de rijkste stad ter wereld. De rivieroevers waren zwart van de schepen. Die brachten porselein uit China, kruiden uit India, slaven uit Turkije, stofgoud uit Oost-Afrika en wapens uit Arabië.''

De gouden tijden zijn voorbij. Parels noch ivoor vinden hun weg naar Bagdad. Wapens daarentegen, komen altijd aan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden