La dolce vita in de oudheid

De Etrusken waren in onze ogen wat moderner dan hun tijdgenoten; ze waren echte levensgenieters en vrouwen hadden een redelijk gelijkwaardige positie.

SASKIA BOSCH

Wel eens gefantaseerd hoe het zou zijn om met een tijdmachine terug te gaan in de tijd? Mocht de mogelijkheid zich voordoen, dan is een tripje naar de Etrusken geen slechte keuze. Want de Etrusken waren een vrolijk volk, dat het goede leven wist te waarderen.

De Etrusken woonden tussen ongeveer 1000 en 30 voor Christus in Etrurië, het Italiaanse gebied dat nu Toscane heet en stichtten daar een hoogwaardige cultuur. Vooral de voorwerpen die uit de grote bloeiperiode van de Etruskische cultuur stammen, tussen 750 en 500 voor Christus, laten een beeld zien van een vrolijk volk, dat in grote rijkdom leefde. Althans, de bovenlaag, aangezien onze kennis van de Etrusken zich vrijwel uitsluitend toespitst op de aristocratie. Dat komt omdat er vooral graven en grafvondsten van de elite zijn teruggevonden.

Over hoe de gewone man en vrouw leefden, is nog maar weinig bekend en ook geschreven bronnen bieden geen uitkomst. "Er zijn maar weinig Etruskische teksten bewaard gebleven", legt conservator René van Beek van het Allard Pierson Museum uit. "Zo hebben we geen proza of poëzie gevonden. Wat we wel hebben zijn funeraire teksten en die zijn doorgaans vrij kort. Teksten in de trant van: 'Ik wijd dit object aan deze god'. We weten niet of het toeval is dat we nauwelijks teksten hebben gevonden, of dat de Etrusken niet schreven."

Vandaar dat de makers van de dubbeltentoonstelling 'Etrusken. Vrouwen van aanzien - Mannen met macht', zich vooral richten op de materiële nalatenschap van de Etruskische happy few. De expositie is te zien in het Allard Pierson Museum in Amsterdam en het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden. Daarbij vertelt het Amsterdamse deel het verhaal van de mannelijk elite, terwijl de Leidse tentoonstelling om de vrouwelijke aristocraten draait.

Dat mannen noch vrouwen weinig te mopperen hadden, laten de tentoongestelde objecten wel zien. Prachtige gouden sieraden, rijkversierde asurnen en tal van luxegoederen als parfumflesjes, spiegels en hoogwaardig aardewerk tonen aan dat het de Etruskische elite in materieel opzicht aan niets ontbrak en dat ze met volle teugen genoten van hun bevoorrechte bestaan.

"Als je rijk bent geworden, dan leef je op een prettige manier", zegt projectleider Tanja van der Zon van het Rijksmuseum van Oudheden. "Ik denk dat dat er aan heeft bijgedragen dat bijvoorbeeld ook de slaven goed werden behandeld en een eigen huis hadden."

"Dat het een vrolijk volk was zien we aan schilderingen uit de Etruskische bloeiperiode. Ze maken muziek, dansen en liggen aan bij banketten", aldus Van Beek. Ook Van der Zon roemt het levenslustige karakter van de Etruskische kunst. "De Grieken maakten prachtige vazen, maar die waren nogal gestileerd. De Etruskische voorwerpen zijn spontaner. De levendigheid spat er vanaf!"

Hun grote welvaart dankten de Etrusken in de eerste plaats aan de bodemschatten in Etrurië. Doordat de bodem rijk was aan metalen, ontwikkelden de Etrusken zich tot uitstekende metaalbewerkers en dreven ze een levendige handel in metalen (vooral brons) en metalen objecten met andere volkeren. Van Beek: "De Etrusken hadden veel contacten met volkeren in het noorden en in het oosten. Van de Assyriërs tot de volkeren van de Baltische staten, de Etrusken dreven er handel mee. De Etrusken hadden de hoogste beschaving voor de Romeinse tijd."

Hoewel er sprake was van een samenhangende Etruskische cultuur, bestond er geen gecentraliseerd Etruskisch rijk. Etrurië bestond uit twaalf machtige steden. Met de opkomst van de Romeinen werden deze steden een voor een veroverd. Aanvankelijk werd de Romeinse cultuur nog beïnvloed door de Etrusken, maar in de loop van de tijd verdwenen de Etruskische invloeden geheel uit de Romeinse cultuur.

Er is nog een aspect dat de Etruskische cultuur voor hedendaagse tijdreizigers bijzonder aantrekkelijk maakt: Etruskische vrouwen hadden een positie die opvallend gelijkwaardiger was dan de positie van vrouwen bij andere volken. In tegenstelling tot hun Griekse of Romeinse zusters gingen de Etruskische vrouwen gewoon met hun mannen mee naar het theater of sportwedstrijden en bij banketten lagen ze samen met hun mannen aan. Met name dat laatste leidde er toe dat omringende volkeren de Etrusken als bijzonder losbandig beschouwden, want bij de Grieken en de Romeinen waren alleen bediendes en prostituees aanwezig bij banketten. Zo schreef de Griekse historicus Theopompus van Chios: "Alle kinderen die geboren worden, voeden de Etrusken goed op, ook al weten ze niet wie de vaders zijn. De kinderen volgen later dezelfde levenswijze als degenen die hen hebben grootgebracht; ze richten vaak drinkgelagen aan en ze slapen samen met alle vrouwen."

Toch is het losbandige beeld van de Etruskische vrouw volgens Van der Zon niet terecht. "De Grieken en Romeinen vonden het niet zo netjes dat de vrouwen tussen de mannen stonden bij sportwedstrijden. Maar dat is een vertroebeld beeld dat je kan rechtzetten door te kijken hoe de vrouwen door de Etrusken zelf werden afgebeeld. En dan blijkt dat dat heel respectvol en op een niet-erotische manier wordt gedaan."

Een goed voorbeeld van zo'n afbeelding is te zien op de Leidse expositie. Daar is een echtpaar afgebeeld op een asurn, waarbij de man zijn arm liefdevol om zijn vrouw heenslaat. Misschien vochten ze elkaar in werkelijkheid de tent uit, maar op de fraaie urn is het stel vereeuwigd als een toonbeeld van huwelijkse harmonie.

Dat de Etrusken waarde hechtten aan de gelijkwaardigheid tussen man en vrouw kan ook afgelezen worden aan het feit dat de Etruskische vrouwen hun bezittingen en naam na konden laten aan hun kinderen. Van der Zon: "Als een kind overleed, werden soms de namen van de ouders op de askist gezet. Opvallend is dat dan zowel de naam van de vader als van de moeder werd genoemd. Bovendien stonden bij verschillende graven de namen van vrouwen vermeld en op spiegels stonden vaak de namen van de afgebeelde figuren. Daar leiden we uit af dat waarschijnlijk ook de vrouwen konden lezen."

Toch wilde de redelijk gelijkwaardige positie van vrouwen niet zeggen dat ze op alle terreinen actief waren. Zo waren de openbare politieke functies uitsluitend toegankelijk voor mannen. Zij ontleenden hun macht aan hun positie als krijger, priester of aristocraat. Voor de vrouwen was veeleer een rol weggelegd als hoofd van het gezin, echtgenote en moeder.

Op religieus gebied waren de vrouwen wel weer van de partij. De Etrusken waren een zeer gelovig volk en hun pantheon kende zo'n zestig goden. Die waren deels puur Etruskisch, maar waren voor een groot deel ook overgenomen van de Grieken. "Voor de van oorsprong Griekse goden gold dat ze vaak een Etruskisch sausje kregen", aldus Van Beek. "Zo kennen we uit Griekse verhalen de eenogige cycloop. Maar bij de Etrusken werd hij met twee ogen afgebeeld en was er een Etruskische onderwerelddemoon die de mensen tegen de cycloop beschermde. De Etrusken kenden vele goden en je benaderde de god die je op dat moment nodig had met een offergave. Als je last van je voet had, liet je een voet maken van gebakken klei en offerde die aan de god. Net zoals dat nu nog in sommige katholieke kerken gebeurt met metalen plaatjes met afbeeldingen van lichaamsdelen."

Typerend voor het Etruskische geloof was de grote waarde die ze aan voorspellingen hechtten. Van Beek: "Een priester kon de toekomst voorspellen aan de hand van de bliksem of door een leverschouw uit te voeren. Er werd dan een dier geofferd en gekeken naar de vorm van de lever. Een bepaald deel van de lever correspondeerde met een god of een windrichting. Als dat deel van de lever bijvoorbeeld dikker was, wist je wat je te wachten stond. Het grappige is dat de Etrusken hun eigen ondergang hebben voorspeld. Hun leer ging uit van een bloeiperiode van tien eeuwen. In werkelijkheid duurde het iets korter, maar in grote lijnen klopte die voorspelling wel."

De gelijkwaardigheid van de vrouw op religieus gebied is af te lezen aan het grote aantal vrouwelijke goden en het feit dat er naast priesters ook priesteressen waren. "De vrouwen waren zeker ook in de tempels actief", aldus Van der Zon. "Ook was het organiseren van begrafenissen en het rouwbeklag echt een vrouwenaangelegenheid."

Naast de goden speelden ook voorouders een grote rol in het Etruskische geloof. Van Beek: "Ze werden geconsulteerd bij het nemen van belangrijke beslissingen. De voorouders waren van belang bij de familieband en heetten de overledenen welkom in het hiernamaals." Dat ook vrouwelijke voorouders niet werden vergeten, is te zien aan een groot beeld in de Leidse expositie. Het stond bij de ingang van een graf en had tot taak de dode welkom te heten in het hiernamaals. De vrouw heeft haar handen voor haar borst gevouwen, een Etruskisch gebaar van rouw. Met haar kunstig gevlochten haren en overdadige sieraden is het levensgrote beeld in ieder opzicht een majestueuze verschijning.

Vrouwen van aanzien - Mannen met macht
Tot en met 18 maart volgend jaar is in het Allard Pierson Museum in Amsterdam en het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden de dubbeltentoonstelling 'Etrusken. Vrouwen van aanzien - Mannen met macht' te zien. De expositie in Amsterdam vertelt het verhaal van de Etruskische mannelijke elite. In Leiden ligt de nadruk op de Etruskische vrouw.

Te zien zijn ruim 600 voorwerpen uit de eigen collecties en uit vele buitenlandse musea, zoals vondsten uit rijke prinsen- en prinsessengraven. Met name de aanwezigheid van enkele topstukken uit de wereldberoemde Tombe Regolini-Galassi, is bijzonder. In zowel Leiden als Amsterdam is een fraaie 3D-reconstructie te zien van een graf. De bezoeker kan in de virtuele reconstructie van het graf rondlopen en zien hoe het graf eruit zag op het moment dat het dicht ging.

Bij de tentoonstelling is de catalogus 'Etrusken. Vrouwen van aanzien - Mannen met macht' (€ 24,95) verschenen. Daarnaast worden er lezingen, rondleidingen, cursussen, Etrusken-reizen door Toscane en Umbrië georganiseerd. Meer informatie op: www.etrusken.nl

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden