Kwinkslag

Hoe willekeurig de betekenis van een woord ook mag zijn, het is toch moeilijk voorstelbaar, dat het woord 'kwinkslag' in welke context ook even ernstig zou kunnen klinken als 'donderslag', 'inslag, 'tegenslag' of 'zweepslag'. Het element 'kwink' geeft aan het slaan van die 'slag' blijkbaar een heel ander karakter, een snelheid en een lichtheid als van een flits in de ruimte die geen sporen achterlaat. 'Kwinken' wordt omschreven als het maken van een snelle en onvoorspelbare beweging, kennelijk in de lucht en zonder een dreunende repercussie in de lagere regionen, en 'kwinkeleren' is het vrolijk en vrijblijvend 'slaan' van vogels, bij voorkeur van klein formaat, en eerder gezegd van hoge stemmen dan van bassen. Want reigers of ganzen lijken wel te zwaar om te kwinkeleren. Het past ook niet bij de ernst die zij met hun gewicht vertegenwoordigen.

Er zit iets lichtzinnigs in het kwinkeleren en het onbevoegd kwinkslaan en dat kan al gauw verdacht zijn. Bij een bepaalde manier van leven past het niet. ,,Een quack of quinckjen uyt te slaen, En plach geen vryster wel te staen'', decreteerde bijvoorbeeld Jacob Cats, die zo meesterlijk aan scherts en jokkernij hun plaats wist te wijzen in de maatschappelijke geledingen. Intussen laat hij rustig een beul de edelluiden de kop afhouwen, 'een quinckslag daerby voegende'. Waarbij? Bij de slag met het zwaard?

Hier komt mogelijk toch een andere en in haar achtergrond wat meer ernstige betekenis van het woord naar voren: 'kwinkslag' noemen we ook een snelle en gevatte opmerking waarmee iemand zich uit een pijnlijke verlegenheid probeert te redden. Ik weet niet, of de beul van Cats verlegen was met de opdracht de edelluiden te onthoofden, maar in dat geval had een kwinkslag de ernst van de situatie of een gevoel van schuld over zijn medewerking aan de akelige executie kunnen relativeren. Er wordt veel geschertst in tamelijk lugubere situaties, en de galgenhumor is daar een interessant en veelzeggend voorbeeld van. De kwinkslag is dan een manier om aan het onontkoombare en neerdrukkende te ontsnappen, een plotseling opdoemende zijweg in te slaan, een verbale vlucht naar de vrije ruimte, als geen andere uitweg openblijft, een vleugelslag of een geklapwiek waarmee de vogel zich aan zijn gevangenschap weet te onttrekken.

Je zou, nadenkend over dit volatiele en schijnbaar wufte woord, bijna geneigd zijn om de associatie met kleine vogels en hun snelle opwieken naar de vrijheid en de vrijblijvendheid in verband te brengen met een aloude menselijke jaloezie over die mogelijkheid. Benijden wij de vogels het vliegen, hoog in de lucht, of het opvliegen en het uitslaan van hun vleugels, weg van de benauwende gevangenschap in de hand van hun vanger? Misschien is de kwinkslag een van de middelen waardoor mensen zich tenminste tijdelijk en in hun verbeelding zo vrij kunnen voelen als een vogeltje. Het is een van de zegeningen van de humor dat hij ons in staat stelt om plotseling gevlogen te zijn en ons door een onverhoedse beweging te onttrekken aan de greep van de ernst die anderen ons opleggen.

Die ernst lijkt ook het woord aan banden te leggen en het te reserveren voor lichtzinnig gedrag. Er wordt dan bijvoorbeeld gezegd dat iemand zich ergens met een kwinkslag van afmaakt; het gevolg van zo'n vlucht is dat hij zich niet alleen losmaakt van een taak en de ernst daarvan, maar ook van de band met de samenleving. Zij straft hem door hem niet langer ernstig te nemen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden