'Kwetsbaar zijn is essentieel'

Hij was dominee van de chique Haagse Kloosterkerk. Maar Pieter Lootsma had het gevoel dat hij zichzelf daar verloochende. 'Mijn hang naar oprechtheid kwam in het gedrang.'

Toen ik als puber te paard over de hei reed, werd ik diep geraakt door de natuur. De kleuren, het licht, de stilte, en ik daar middenin op dat paard, het ontroerde mij zeer. Het was mijn eerste religieuze ervaring. Maar tegelijkertijd ook de kern van een dilemma dat zich gedurende mijn leven, en vooral ook mijn professionele leven - ik kan die twee nauwelijks van elkaar scheiden - in verschillende gedaanten zou aandienen. Want in hoeverre had deze religieuze ervaring iets te maken met de God van de Bijbel? Was het niet vooral een sublimatie van iets anders? De aanblik van veertigduizend militairen die dezelfde beweging maken kan ook een religieuze ontroering opwekken, maar christelijk is het niet bepaald. Was mijn religieuze ontroering van toen niet eigenlijk een vluchtverlangen uit mijn onzekere puberteit?

"Voor mij was het ervaren van de natuur, zoals ik deed daar op de hei, waarbij ik me heel paradoxaal tegelijkertijd klein en nietig voelde alsook het middelpunt van het universum, absoluut een religieuze ervaring, weet ik nu. Maar het besluit toen om mijn leven te wijden aan religie kun je zeker ook een vlucht noemen. Het was een manier om te ontkomen aan waar ik toen, weliswaar nog onbewust, mee worstelde: mijn homoseksualiteit. Bij het geloof wil je misschien wel meer dan wanneer ook dat je keuzes zuiver en integer zijn. Maar wat is dat precies: zuiverheid? Zoveel drijfveren spelen mee, elk motief wordt altijd weer vertroebeld door wat je hebt meegemaakt, door wie je bent. Of mijn keuzes zuiver waren en zijn, die vraag kan ik daarom nog steeds niet goed beantwoorden.

Religieuze ervaringen
"De keuze om theologie te gaan studeren, in Utrecht, was in elk geval wel opmerkelijk. Mijn familie is volstrekt buitenkerkelijk. Ik had niets met de Bijbel. Ik was er niet mee opgegroeid en toen ik hem las, kon ik de brug tussen mijn eigen religieuze ervaringen en de verhalen in de Bijbel niet slaan. Het eigen ervaringsaspect kwam tijdens mijn studie nauwelijks aan de orde. Ik stopte met mijn studie, stortte me in het studentenleven, mijn religieuze ambities verdampten. Maar tijdens een reis door India, waar ik onder meer werkte bij moeder Theresa, kwam langzaam maar zeker het besef bovendrijven dat mijn religiositeit onontkoombaar was. Ik moest terug naar de studiebanken. Ik ging naar Amsterdam, waar ik af en toe aarzelend een dienst in de Westerkerk bezocht. Daar kwam ik in contact met predikant Nico ter Linden. De manier waarop hij de Bijbel uitlegde, was voor mij een eyeopener. Hij leerde me dat de verhalen gelezen moeten worden als een verbeelding van de menselijke ervaring. Eindelijk kon ik er wat mee.

"Maar in Amsterdam ontdekte ik ook mijn seksualiteit. Ik werd een speelbal van mijn driften. Het was voor het aidstijdperk, je kon volstrekt je gang gaan. Tegen het einde van mijn studie woonde ik samen met twee mannen, een onbekommerde periode. Toch knaagde er iets. Een homo in de pastorie, dat wordt nog net geaccepteerd. Maar een homo die samenwoont met twee mannen, dat ging natuurlijk veel te ver. Ik moest mijn leven aanpassen, maar ik wilde ook trouw blijven aan mezelf. Kon dat? Uiteindelijk besloot ik ja, ik wil dominee worden, en ik wist: mijn wilde leven moet op de schop.

"Ik werd predikant, eerst zes jaar in Friesland, toen drie jaar in Groningen. Met de Bijbel kon ik nu redelijk uit de voeten, maar een nieuw dilemma wierp zich op: mijn relatie met de kerk zelf. Ik had moeite met veel van de tradities, met kerkelijke mensen, de kerkelijke moraal. Dat zei iets over mezelf, realiseerde ik me. Ik herkende in de kerk mijn door de oorlog getraumatiseerde vader, die mij in mijn jeugd had gekleineerd en mishandeld. Net zoals hij gaat ook de kerk niet heel zachtzinnig met mensen om, kijkt niet naar wie je bent, maar richt zich vooral op wie je zou moeten zijn. Het beeld van mijn vader en dat van de kerk schoven over elkaar heen. Bovendien werd ik vooral gedreven door mijn religieuze ervaringen, maar daar laat de kerk nauwelijks ruimte voor. Veel collega's ervaar ik als ongeïnspireerd, en nauwelijks in staat tot zelfreflectie. Ik vind het stellen van vragen, de twijfel, de kritische blik en het jezelf kwetsbaar durven maken zo essentieel. Maar ik voel me daar vaak alleen in staan.

Schatbewaarder
"Doordat ik in een verpleeghuis werkte, en daarna in de gevangenis, stond de kerk voor mij prettig op afstand. Toen kwam in het jaar 2000 de vraag of ik predikant wilde worden in de Haagse Kloosterkerk. Dat is een gemeente met veel aanzien, niet in de laatste plaats omdat prinses Beatrix, toen nog koningin, hem regelmatig bezoekt. Ik vond het eervol dat ik op relatief jonge leeftijd, ik was 43 jaar, deze positie kreeg en ik stond inmiddels iets welwillender tegenover de kerk, ook omdat ik me realiseerde dat het instituut een belangrijke functie heeft. Zij is een schatbewaarder. Als de kerk zou wegvallen, wie geeft dan nog al die eeuwenoude verhalen en tradities door? En wie belicht dan nog het maatschappelijk debat vanuit een religieus perspectief? We zijn inmiddels geneigd om daar lacherig over te doen, maar ik vind dat een elementaire waarde. Als godsdienst geen factor meer is, wordt onze cultuur nog meer dan die nu al is puur pragmatisch. Voor diepere menselijke waarden en meer kwetsbare ervaringen komt niemand meer op.

"De Kloosterkerk heeft een uitgesproken liberaal karakter met ook veel jongere kerkgangers. Maar tegelijkertijd is zij stevig verankerd in het establishment. Om vrij te kunnen denken, moeten er heel wat maskers en pantsers worden weggenomen. Ik ervoer Den Haag vaak als normerend. Je moest ergens bij horen, men keek naar wat Huis ten Bosch deed, naar wat de buurman vond. Maar weinigen durfden te zeggen wat zij werkelijk dachten en voelden. Met het verstrijken der jaren kwamen mijn oude ambivalenties weer opzetten. Zeker, ik genoot ook van die wereld, de volle kerk, de stijl, het kopje koffie met de koningin. Maar mijn hang naar oprechtheid met de religieuze ervaring kwam weer in het gedrang. Uiteindelijk besloot ik te vertrekken. Men was verrast, begreep het niet. Toen de voorzitter van de kerkenraad mijn vertrek bekend maakte, lag een donkere schaduw over de kerkbanken, terwijl ik juist het gevoel had in het licht te staan. Ik realiseerde me hoe groot de kloof was tussen de kerk en mij, en dat mijn keuze dus goed was.

"Erbij horen of mezelf zijn, en in hoeverre dat al dan niet samen kan gaan. Het lijkt de rode draad in mijn leven. Het is het centrale dilemma ook binnen mijn werk: in hoeverre identificeer ik mij met de kerk en in hoeverre distantieer ik mij ervan om ruimte voor mezelf te creëren. Dit rijmt in zekere zin met wat er verteld wordt in een van de meest centrale verhalen uit de Bijbel. In het Exodusverhaal waarin de mensen zich losmaken van het benauwde Egypte en op weg gaan naar het land van hun dromen, gaat het erom dat de mens zich ontdoet van zijn ketens, weggaat van alles wat hem tot slaaf maakt, om te zoeken naar waar hij eindelijk in het volle licht zal kunnen staan. Het visioen laten prevaleren boven de angst, dat is waar dat verhaal toe wil uitnodigen. Maar het toeleven naar het visioen wil niet zeggen dat er gebroken moet worden met je geschiedenis en tradities. Het komt erop aan dat visioen en de traditie bij elkaar te houden. Voor mijzelf blijkt met name dat telkens weer erg moeilijk te zijn.

"Spijt dat ik dit beroep heb gekozen heb ik nooit gehad. Ik heb zoveel mooie dingen kunnen doen. Als dominee kan ik iets overbrengen van wat mijzelf raakt en inspireert. Ik ben blij als ik mensen kan helpen bij het richting geven aan hun religieuze gevoelens en ervaringen. Tegenwoordig werk ik als predikant op verzoek. Ik ben freelancer. Officieel kan dat niet, maar ze gooien me maar uit de kerk als ze het er niet mee eens zijn. Voor mij voelt het goed zo. Ik werk met groepen mensen, met individuen. Ik trouw stellen, doop kinderen, doe begrafenissen. En ik preek één keer per maand in een kerkje in Durgerdam, dat sinds ik er kom weer vol zit."

In september verschijnt van Deirdre Enthoven het boek 'Bewogen besluiten', waarin veel verhalen zijn opgenomen over professionals en hun dilemma's (Wereldbibliotheek; 208 blz. euro 17,90)

Pieter Lootsma: 'Ik ben freelancer. Officieel kan dat niet, maar ze gooien me maar uit de kerk als ze het er niet mee eens zijn.'

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden