Kwestie van der Horst / Onhandig, onfatsoenlijk en dom

Door in de rede van professor Van der Horst te schrappen, heeft de Universiteit Utrecht academische en fatsoensnormen overschreden.

Het is allemaal begonnen met mevrouw prof. dr. Willemien Otten, decaan van de subfaculteit Godgeleerdheid van de Universiteit Utrecht. Zij krijgt op 30 mei een niet voor haar ogen bedoelde voorlopige tekst in handen van het afscheidscollege van prof. dr. P. W. van der Horst, in alle opzichten een zeer belezen kamergeleerde, met veel internationale publicaties op zijn naam. Zij schrikt van de goed gedocumenteerde vaststelling dat het hedendaagse moslim-antisemitisme de gebezigde beeldvorming van de haat heeft overgenomen van de nazi’s. Zij belt Van der Horst diezelfde avond op. „Piet als je dit uitspreekt en later publiceert, kunnen wij de beoogde imamopleiding op onze buik schrijven”. Willemien wil een gesprek met Piet, maar zij vangt bot.

Zij wendt zich tot de rector magnificus, Willem Hendrik Gispen, die Van der Horst op 31 mei om 14.00 uur op zijn kantoor ontbiedt. Samen met De Gaay Fortman, die in Utrecht de rechten van de mens doceert, zet de rector Van der Horst onder druk de beschouwingen over het antisemitisme na de Middeleeuwen volledig te schrappen. De rector, uit vrees voor de goed georganiseerde moslimgroeperingen in Utrecht, staat niet in voor de veiligheid van hemzelf en van Van der Horst en dreigt met het niet toelaten van de benarde hoogleraar tot de aula, als deze zijn tekst niet wijzigt. Alle aanwezigen moeten over het ingrijpen zwijgen...

Inmiddels is niet alleen Utrecht, maar heel Nederland internationaal op een negatieve manier in het nieuws gekomen. Een rechtstreeks gevolg van het schenden van universele academische waarden. De poging het debat over de wortels van het moslim-antisemitisme in de kiem te smoren en de onhandige manier waarop hoogleraren in de medische biologie, de diergeneeskunde, de informatica en de psychologie met de buitenwereld omgaan.

Toen eenmaal bleek dat de affaire niet onder de pet viel te houden, doch boven de pet van de heren uitging, begon het gooien met modder.

Van der Horst werd afgeschilderd als een beunhaas, die tegen zichzelf in bescherming moest worden genomen. Rector Gispen voert op een onsmakelijke manier zijn overleden schoonvader, de wereldberoemde neuro-farmacoloog David de Wied, op, die naar zijn vaste, doch misplaatste overtuiging Van der Horst ook de oren zou hebben gewassen. De rector magnificus typeert nu de tot zover zeer gewaardeerde Van der Horst als een rancuneus man, die opkomt voor zijn vakgebied. Hij spreekt à la Kafka van een procesgang.

De veearts prof. dr. A. W. C. A. Cornelissen werpt zich op als deskundige op het vakgebied van Van der Horst, het Joodse en Hellenistische milieu van het vroege christendom.

Van der Horst blijft in alle opzichten heer, maar alle andere betrokkenen ontpoppen zich als koelbloedige leugenaars, de wetenschappelijk begaafde Gispen en de keurige De Gaay Fortman voorop.

Wat moet de samenleving van dit wonderlijke schouwspel denken?

Allereerst dat louter financiële overwegingen dreigen het wezen van de Universiteit Utrecht als bolwerk van waarheidsvinding, creativiteit en geregelde uitwisseling van denkbeelden aan te tasten. Hoogleraren die geen aanwijsbaar rendement opleveren worden in Utrecht weggesaneerd en als hun wetenschappelijke uitingen een bedrijfsrisico opleveren, wordt hun afscheidscollege van een feest veranderd in een nachtmerrie.

Vervolgens dat de academische vrijheid in Utrecht wordt opgeofferd aan de vermeende negatieve reacties uit de wereld van de islam op de vaststelling van het bestaan van het moslim-antisemitisme.

Van de ene op de andere dag is Utrecht voor aankomende studenten een onaantrekkelijke keuze geworden. De jongeren van nu noemen de dingen bij hun naam en hebben een hekel aan het verhullen van de werkelijkheid. Vooral Amsterdam en Leiden profiteren van de faux pas van het Utrechtse College van Bestuur.

Voorts valt op dat het ingrijpen van de rector averechts heeft gewerkt. De oorspronkelijke tekst van Van der Horst is vanaf maandag in alle boekhandels verkrijgbaar. Het boekje gaat een enorme verkoop tegemoet. Debatten over de door Van der Horst aangeroerde thema’s en over het maatschappelijke belang van de academische vrijheid worden overal in het land de komende tijd gehouden. Het voorbeeld van Gispen wordt door geen enkele rector magnificus in Nederland of elders gevolgd. In de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen komt de kwestie op de agenda.

Piet van der Horst moge dan door het slijk zijn gehaald op een manier die men niemand in de wetenschap toewenst, hij fungeert onbedoeld als breekijzer voor een maatschappelijke trendbreuk. Een opmerkelijke positie voor een kamergeleerde.

De arme Willemien Otten heeft met haar telefoontje heel wat overhoop gehaald. Voortaan kan zij zich beter beperken tot haar vakgebied, de geschiedenis van het christendom. Stof genoeg, al was het maar omdat haar vakgebied zonder jodendom niet zou bestaan.

Arnold Heertje is emeritus hoogleraar economie aan de Universiteit van Amsterdam.

Op www.trouw.nl/discussie staan de rede van Van der Horst en de eerdere artikelen die hierover zijn verschenen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden