Interview

'Kwestie-Keulen leidt niet tot ommezwaai in denken'

'Duitsland was niet voorbereid op miljoen mensen extra.'Beeld Jean-Pierre Jans

Filosofe Susan Neiman verwacht niet dat Duitsers na de gebeurtenissen in Keulen tijdens de nieuwjaarsnacht fundamenteel anders over vluchtelingen zijn gaan denken. 'Het zal zeker discussie blijven opleveren. Maar een keerpunt zie ik niet.'

Ze is de hoofdgast vanavond op het internationale literatuurfestival Winternachten in Den Haag: de linkse, Amerikaanse moraalfilosofe Susan Neiman (geboren in 1955). Voor haar denkwerk over ethiek kreeg ze in 2014 nog de gerenommeerde Spinozalens uitgereikt. Neiman woont in Berlijn. Net voor haar vertrek naar Nederland beantwoordt zij via skype enkele vragen over het huidige vluchtelingendebat in Duitsland.

Worden de gebeurtenissen in de nieuwjaarsnacht in Keulen een keerpunt in de discussie in Duitsland over de vluchtelingencrisis? Komt er een einde aan de welkom-cultuur?
"Ik denk het niet. Veel Duitsers zeiden vanaf het begin al: dit houden we niet vol. Dit gaat omslaan. Nou, het is nu al een goede vijf maanden doorgegaan. Het is interessant, wij van het Einstein Forum organiseren in het voorjaar een bijeenkomst met de titel 'Einstein was een vluchteling'. Bij de voorbereidingen merk ik: veel organisaties zijn met iets vergelijkbaars bezig. Organisaties die top bourgeois zijn en organisaties die van de straat zijn, allemaal. Echt ontroerend. Kijk, alleen een idioot kan gedacht hebben dat elke vluchteling die hier arriveert een geweldig karakter heeft. Onder een miljoen mensen van alle mogelijke plekken uit de wereld zitten ook foute mensen. En ja, er zijn culturele verschillen in de omgang tussen mannen en vrouwen. 'Keulen' zal zeker discussie blijven opleveren. Maar een keerpunt zie ik niet."

Speelt het naziverleden mee in dit debat?
"Dat is bepalend voor hoe Duitsland omgaat met de vluchtelingenstroom. Je zag het heel duidelijk gebeuren op 18 augustus vorig jaar. Een groep rechts-extremisten in Heidenau, een klein dorp in Saksen, deed een aanval op een asielzoekerscentrum. Er ontstond een soort gevoel van nationale afschuw. Duitsland was de oorzaak van miljoenen vluchtelingen in de vorige eeuw. Nu zeggen ze: we nemen onze verantwoording, we willen niet opnieuw dat racisme en xenofobie ons land karakteriseert. Het was het massablad Bildzeitung dat het had over 'de schande van Heidenau'. Het gevoel komt van onderop. De opmerking 'wir schaffen das' van bondskanselier Angela Merkel kwam daarna pas."

Sindsdien kwamen honderdduizenden vluchtelingen naar Duitsland en de stroom gaat door. Nu zijn er de gebeurtenissen in Keulen. Velen verwachten weldegelijk een ommezwaai.
"Het is duidelijk dat de berichten over Keulen nieuwe bezorgdheid brengt bij mensen. De huidige rapporten wijzen erop dat het een georganiseerde aanval op vrouwen is geweest door buitenlanders. Maar er moet nog veel boven water komen."

Er zijn feiten bekend: de Keulse politietop verdoezelde bijvoorbeeld wat er gebeurde. De angst voor terugkerende xenofobie lijkt hier door te slaan in politieke correctheid. Ziet u dat gevaar?
"Ik word gek als mensen het woord politiek correct gebruiken. Die term wordt altijd misbruikt."

Wat is mis met die term?
"Het wordt te pas en te onpas gebruikt door rechtse mensen als een sneer. Zonder na te denken. Dat draagt niets bij aan het debat."

Ok, gebruiken we de term politiek correct even niet. De Keulse politie vertelde niet dat asielzoekers zich zwaar misdragen hadden.
"Ik sprak onlangs met mensen die nauw samenwerken met de politie. Ze vertelden over een andere zaak waar de politie mee zit. Vluchtelingen zitten heel dicht op elkaar gepakt. Ze hebben geen privacy, ze mogen niets doen. De registratie is slecht georganiseerd. Begrijpelijk, want Duitsland was niet voorbereid op een miljoen mensen extra, maar toch. En vergeet niet: sommigen hebben familieleden verloren, een vreselijke vlucht meegemaakt. De meeste mensen zouden onder deze condities compleet gek worden. Dat is de situatie. En nu zijn er een aantal keer gevechten geweest in asielzoekerscentra. En in het begin was de politie terughoudend om dat bekend te maken. Ze wilden de rechtse krachten in de samenleving niet extra provoceren. Ik heb sympathie voor de politie in die situatie."

U sympathiseert met politiemensen die bepaalde feiten die gevoelig liggen in de samenleving niet direct prijsgeven?
"Ja, kijk, iedereen, privé of in een publieke baan, is voorzichtig met welke informatie hij prijsgeeft. Er zijn allerlei redenen om informatie niet direct naar buiten te brengen, zoals rechtsradicalen niet in de kaart spelen. Maar dat gezegd zijnde: uiteindelijk is het natuurlijk belangrijk dat bekend wordt wat zich in Keulen heeft afgespeeld - en ik ben er van overtuigd dat de politie nu gewoon nog niet alles weet, en niet bewust zaken achterhoudt. En dit ligt voor de hand, maar moet toch gezegd: een heel klein deel van de asielzoekers heeft zich misdragen. De meeste asielzoekers vinden het afschuwelijk wat er in Keulen gebeurde. Zij begrijpen niet hoe mensen zo ondankbaar kunnen zijn."

U bent een groot bewonderaar van de waarden van de Verlichting. Bent u niet bang dat de komst van zoveel vluchtelingen die niet bekend zijn met deze waarden, tot een cultuurclash kan leiden?
"Ik vind eerlijk gezegd deze vraag een beetje naïef. Er was een islamitische verlichting, ver voor er een christelijke of een joodse was. De verlichting is niet beperkt tot één cultuur, het is een universele beweging. Die is beter gerealiseerd in Europa dan elders, maar de belangrijkste waarden worden gedeeld door veel mensen over de hele wereld. De kans is groot dat Syriërs die vluchten voor fundamentalistische salafisten delen van de Verlichting omarmen. Dat zullen ze des te meer doen als wij hen de beste kanten ervan laten zien."

Wie is Susan Neiman?

De Joods-Amerikaanse filosofe Susan Neiman houdt vanavond de Winternachtenlezing in Den Haag. Zij woont sinds 2000 in Berlijn en leidt in Potsdam het Einstein Forum, een innovatieve denktank die zich bezighoudt met de grote problemen van deze tijd. Het met een eigen identiteit kwakkelende Europa kan veel leren van de manier waarop de Duitsers zijn omgegaan met hun nazi-verleden, zei ze deze zomer in een interview in Trouw. Die gedachte werkt ze vanavond in haar betoog verder uit.

In veel landen wordt veel te weinig aandacht gegeven aan het eigen giftige verleden , ziet Neiman. Daarmee wordt de geloofwaardigheid ondermijnd van westerse waarden als vrijheid en gelijkheid. Logisch dat het anti-westerse sentiment in de wereld groeit.

Neiman studeerde filosofie in Harvard en Berlijn, doceerde als professor aan Yale University en in Tel Aviv. Enkele bekende boeken: 'Het Kwaad Denken' (2002), 'Morele helderheid' (2008), 'Waarom zou je volwassen worden?' (2014).

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden