Kwart veteranen schaamt zich na ’vredesafdwingende’ missie

Uitreiking van de Herinneringsmedaille Vredesoperaties voor de ISAF-missie in Afghanistan. (FOTO ANP) Beeld ANP

Voor het eerst is onderzocht in hoeverre uitgezonden militairen last hebben van schaamte door ervaringen tijdens hun uitzending.

Een kwart van de Nederlandse militairen die aan een vredesmissie hebben meegedaan, heeft na afloop last van schuld en schaamte. Bij vier procent van de veteranen steken die gevoelens zelfs regelmatig de kop op.

Onderzoeker Natasja Rietveld van het Veteraneninstituut concludeert dit in haar proefschrift over ’De gewetensvolle veteraan’, waarop zij volgende week aan de Universiteit van Tilburg promoveert. Aan het onderzoek deden 1100 veteranen van ruim tien vredesmissies mee.

Rietveld heeft voor het eerst onderzocht hoe gevoelens van schaamte op de uitzending zijn terug te voeren. Het fenomeen van schuld en schaamte bij veteranen is als zodanig al langer bekend. Veel Amerikaanse militairen die in Vietnam hebben gevochten, kampen met psychische klachten die mede worden veroorzaakt door schuld en schaamte. Die gevoelens hebben te maken met het zien sneuvelen van kameraden, maar zelf de oorlog overleven (survival guilt) en met het hebben meegedaan aan acties waarbij burgers dan wel militairen zijn verwond of gedood (combat guilt).

In het onderzoek van Rietveld ligt de focus op schaamte als gevolg van uitzendervaringen. Veteranen geven aan dat eigen falen, machteloos zijn en tekortschieten oorzaken zijn van de schaamte. Ook worden genoemd ’misdragingen van collega’s’, ’de respectloze houding ten aanzien van de burgerbevolking in het uitzendgebied’ en ’schaamte voor de eigen luxe op de basis, terwijl niet ver daarvandaan mensen honger leden’. Machteloosheid speelt vooral bij missies met – volgens militairen – ontoereikende geweldsinstructies, zoals Unifil (Libanon) en Unprofor (voormalig Joegoslavië). Na latere missies met een robuustere geweldsinstructie, zoals Irak en Afghanistan, hebben veteranen op dat punt minder moeite met het verwerken van hun ervaringen. Driekwart van de ondervraagde veteranen maakte deel uit van een ’vredesafdwingende’ missie.

In eerdere onderzoeken werd een verband gelegd tussen schaamte en de symptomen van een posttraumatisch stresssyndroom (ptss) en met angst, woede en depressie. Rietveld komt tot een andere conclusie. De mate waarin veteranen last hebben van ptss-klachten is volgens haar niet afhankelijk van schaamte, maar bepaalt wel hoe veteranen zich psychisch voelen, bijvoorbeeld last hebben van depressie en woede.

Veteranen die zich schuldig voelen, doen minder moeite om de herinnering aan ingrijpende uitzendervaringen te vermijden, maar zij hebben wel meer last van depressieve klachten, vijandigheid en woede.

Schuld en schaamte worden veroorzaakt door verlies van controle over een situatie, gedwongen passief toekijken en machteloosheid. Het meest pregnante voorbeeld is dat van Dutchbat-III, de Nederlandse eenheid bij de val van de moslimenclave Srebrenica in juli 1995. De ervaringen van deze veteranen „werden gekenmerkt door een spagaat van enerzijds verantwoordelijkheidsgevoelens en plichtsgevoel en daarmee de behoefte de gewelddadigheden te stoppen en anderzijds een professionele bevoegdheid die het bieden vaan hulp juist verbood”.

Volgens Rietveld blijkt „uit ons onderzoek in ieder geval dat Nederlandse veteranen van vredesmissies gewetensvolle mensen zijn”. Veteranen hebben sterk ontwikkelde normen en waarden en zijn in staat om hun eigen handelen tijdens een uitzending kritisch te bekijken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden