... kwam 'de dorpsgek' met zijn ethisch reveil

Zelfs de man die de term 'ethisch reveil' in de Nederlandse politiek en samenleving heeft ingebracht, weet niet meer wanneer hij dat gedaan heeft. In een rede voor de Edmund Burke-stichting, die de conservatieve gedachtevorming koestert, zei oud-premier Dries van Agt begin dit jaar: ,,Toen ik bijna een kwart eeuw geleden, in 1977, de roep om een ethisch reveil aanhief (de term moreel reveil ware beter geweest), werd ik in de media nog als de dorpsgek bejegend: de verlichte geesten van die dagen gingen meesmuilend voorbij aan het geprevel over normen en waarden.'

Dat hij destijds de risee werd, klop als een bus. Maar dat hij die oproep -waarnaar in deze dagen vaak wordt verwezen nu minister Heinsbroek van economische zaken en premier Balkenende hameren op het herstel van normen en waarden- in 1977 deed, klopt niet.

Van Agt, toen minister van justitie en vice-premier, lanceerde de term 'ethisch en geestelijk reveil' al een jaar eerder, om precies te zijn: op een persconferentie op 25 oktober 1976. Een paar dagen daarvoor hadden de leiders van KVP, ARP en CHU hem tot eerste lijsttrekker van de nieuwe partij CDA aangewezen. In die functie was hij dé kandidaat van het CDA voor het premierschap. Van Agt was bereid dit ambt te vervullen 'ook al zijn er onder de dertien miljoen Nederlanders wellicht enkelen die het beter zouden kunnen'.

Maar op die persbijeenkomst sprak niet zozeer de kandidaat-premier of de minister van justitie, maar vooral de lijsttrekker van het CDA. Van Agt wilde zich met het 'ethisch en geestelijk reveil' in de aanstaande verkiezingsstrijd afzetten tegen de liberale VVD en tegen die drammerige PvdA, waarmee hij toen in één kabinet zat, onder leiding van 'Ome Joop', zoals hij premier Den Uyl placht te noemen.

De CDA'er verstond onder het ethisch reveil 'een herbezinning op de wezenlijke waarden van mens en samenleving'. Materiële welvaart alleen was niet voldoende om het geluk van de mensen te bewerkstelligen. ,,Het is veeleer zo dat de exclusieve aandacht voor de welvaart de aanwezigheid van ernstige immateriële problemen verduistert en sommige ervan ernstiger maakt.'

Het CDA, aldus Van Agt, moest zich sterk maken voor de zwaksten in de samenleving, niet noodzakelijkerwijs de werknemers want die waren prima georganiseerd en in goede handen van de PvdA. Nee, het ging veeleer om de kleine zelfstandigen, de kleine spaarders, de pensioentrekkers en mensen die in onze maatschappij 'rotwerk' moeten verrichten 'waarin men geen arbeidsvreugde kent'.

Belangrijker was nog aandacht voor mensen die vereenzaamd zijn. Volgens Van Agt was 'de intermenselijke solidariteit' verschraald. ,,Waar zijn de grote groepen gebleven die zonder professionele inzet zoveel goed deden in gezondheidszorg, reclassering en kinderbescherming? Een symptoom van die verschraling is de moeite die het kost om mensen bereid te vinden gezinsvoogd te worden.'

Het zijn woorden die een kleine 26 jaar later, nauwelijks verbazing wekken. Maar in de jaren zeventig lag dat anders. Alleen al het begrip 'ethisch reveil' werkte als een rode lap op een stier. Linkse partijen koppelden de opmerkingen van Van Agt aan zijn daden als minister van justitie. Hij was toch de man die de pornografie een halt wilde toeroepen: hooguit 49 man in een bioscoop, bij de vijftigste ging het beeld op zwart. Van Agt was de man die abortus wilde tegengaan. In de kliniek Bloemenhove, waar artsen vergevorderde zwangerschappen afbraken, werden volgens hem kinderhoofdjes gekraakt. Hier sprak de moraalridder die Nederland zíjn normen en waarden wilde opleggen, die de verworvenheden van de jaren zestig en zeventig ongedaan wilde maken, die terugwilde naar de tijd dat de christelijke partijen de dienst uitmaakten. Politiek tekenaars als Opland zetten hem jarenlang neer als een fatsoensrakker.

Zijn pleidooi heeft niet veel succes gehad, erkent Van Agt nu, al wil hij het woord 'mislukt' niet voor zijn rekening nemen. Voor de EO-radio zei hij vorige week: ,,Ik heb ook nooit de illusie gehad dat mijn oproep, bijna van mij alleen, Nederland op slag zou doen veranderen.'

Tijdens zijn rede voor de Edmund Burke-stichting begin dit jaar schetste hij een somber beeld van de Nederlandse samenleving. ,,Het uit de Verlichting stammende ideaal van de volstrekte autonomie van het individu is geperverteerd en teistert als een kwaadaardig, zich rap delend gezwel het organisme van onze samenleving. Vrijheid zonder grens of maat, vrijheid ongetemd door verantwoordelijkheidsbesef en gemeenschapszin. De dominante mentaliteit is die van zelfontplooiing en van dadelijke behoeftebevrediging.'

Er is een klimaat van 'vergroving en verruwing' ontstaan, aldus Van Agt: in de omgangsvormen, het wegverkeer, in en om de voetballerij, op het beeldscherm. ,,Het openbaar domein vervuilt zienderogen. Zie hoe onze steden en straten, parken, spoorwegstations, zelfs voor onderwijs bestemde gebouwen verloederen. Rijdt langs 's Heren wegen en gij ontwaart dat de bermen meer en meer veranderen in vuilnisbelten.'

Het is allemaal de schuld van de vrijgevochtenheid die in de roemruchte jaren zestig vrij baan kreeg. ,,Maling hebben aan wet en gezag is een nog naijlende sequeel van de anti-autoritaire houding die in de jaren zestig werd aangeprezen als het nieuwe heil. (...) Uit het morele bederf van onze 'moet-toch-kunnen'-maatschappij schiet bij tijd en wijle stuitend wangedrag op als een giftige paddestoel uit een omgevallen rottende boomstam.'

Maar gelukkig, er is een kentering zichtbaar. ,,Het hoogtij van de vrijgevochtenheid is om. Dag- en weekbladen vullen zich met bezorgdheid en verontwaardiging over wangedrag en onfatsoen. 'Zo gaat het niet langer', proclameert de burgemeester van Amsterdam in zijn Nieuwjaarstoespraak 2002. (...) Het gezin krijgt in deze dagen een herwaardering.'

Dat zei Van Agt allemaal nog voordat Heinsbroek en Balkenende tot herstel van normen en waarden opriepen. Hij voelt zich door de minister en premier gesterkt, zei hij afgelopen week: ,,We gaan het tijdperk van de vrijgevochtenheid uit. Ik heb sterk het gevoel dat er tegenkrachten werkzaam zijn, dat het besef zich ontwikkelt her en der in de maatschappij dat het we ons moeten herbezinnen.'

Herbezinnen, die term gebruikte Van Agt ook in oktober 1976. Komt er na 26 jaar dan toch een ethisch reveil?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden