Kwaliteit doet VN de das om

Jarenlang was Vrij Nederland het hoogst haalbare voor elke journalist. Maar er komen geen lezers meer bij, ze hebben te weinig tijd om alles te lezen.

Opinieweekblad Vrij Nederland, dat vanaf de lente van 2016 als maandblad verschijnt, legt de journalistieke lat van oudsher hoog. "De vorm, de kwaliteit, de keuzes die we maken, alles moet goed zijn", vertaalt hoofdredacteur Frits van Exter de niet aflatende ambities van zijn smalle redactie.

Het klinkt paradoxaal, maar juist de noemer 'kwaliteit' is een van de oorzaken waarom VN zich jarenlang 'onverstoorbaar in neerwaartse richting heeft bewogen', zoals Van Exter het met ironie uitdrukt. Hoe vaak niet gaven lezers die hun abonnement opzegden zijn redactie als compliment mee: "Jullie maken een fijn blad hoor, daar ligt het niet aan. Het punt is dat we niet toekomen aan al die prachtige verhalen omdat er in de krant al zoveel te lezen is."

Een paar decennia terug, de tijd dat journalistiek nog avontuur en een romantisch beeld opriep, was het voor uitgevers vrij eenvoudig om het natuurlijke verloop van abonnees met nieuwkomers op te vangen. In het huidige tijdsgewricht is dat anders. Nu moet voor iedere potentiële abonnee, of dat nu voor een week- of dagblad is, keihard worden geknokt. Haast gebedeld, beaamt publicist en lector massamedia en digitalisering, Piet Bakker.

"Over vrijwel de hele linie zie je het aantal abonnees afnemen", zegt Bakker. "Oplages dalen. Maandblad Linda dat het wel heel goed doet, is een van de spaarzame uitzonderingen. Dat komt vermoed ik doordat dit blad vrij nieuw is. Door de verminderde inkomsten aan abonneegelden en advertenties zijn wervingsacties bovendien minder aantrekkelijk geworden. Een lokkertje met een jaarabonnement voor 25 euro of een duur welkomstgeschenk als prettige binnenkomer zijn er niet meer bij."

Vrij Nederland, de uit 1940 daterende, oorspronkelijke verzetskrant, floreerde vooral in de jaren '70 en '80. Het aantal abonnees nam toe tot ver over de 100.000. Dat waren de vrolijke jaren op de redactie aan de Raamgracht in het centrum van Amsterdam.

Piet Bakker: "Jarenlang is VN het hoogst haalbare geweest voor iedere journalist. Bevlogen, kwalitatief goed en verrassend zijn enkele van de lofuitingen die voor de redactie golden. Maar het is net als met bladen als Margriet, Donald Duck, noem maar op. Lezers trekken heel lang op met hun blad. Tot ze bijvoorbeeld verhuizen, scheiden, werkloos raken of sterven. Of ze nemen na een paar jaar afscheid van hun abonnement omdat ze weer eens iets anders willen. Dat is heel gewoon. Zo is het altijd gegaan. Met dit verschil dat het eerst geen probleem was aan de onderkant nieuwe lezers te werven en het dat nu wel is."

Andere bladen

Het wegblijven van nieuwe abonnees is niet alleen het probleem van Vrij Nederland, benadrukt Bakker. Uit de vorige week gepresenteerde 'Stand van de Nieuwsmedia' werd de malaise in de journalistiek nog eens in cijfers uitgedrukt. Het project van het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek leerde dat de betaalde oplage van weekblad Elsevier nog maar acht jaar geleden 143.000 exemplaren bedroeg. In 2014 was de oplage van het blad, dat van moederbedrijf RELX een andere naam moet aannemen, geslonken tot 83.000.

HP/De Tijd, in 1990 ontstaan uit het samengaan tussen opinieweekblad Haagse Post en het katholieke weekblad De Tijd, ging in 2012 over van week- in maandblad. Het blad profiteerde slechts kort van de opleving die dit gaf. Aanvankelijk was er een stijging van de betaalde oplage van ruim twintig procent. Inmiddels is deze winst geheel verbleekt. Volgens cijfers van het Instituut voor Media Auditing (HOI) bedroeg de daling in 2014 19,8 procent. De betaalde oplage van HP/De Tijd kwam hiermee op 21.000.

De oorzaak dat VN en andere opinieweekbladen niet gedijen, is een optelsom, meent hoofdredacteur Frits van Exter. In het klassieke 'verdienmodel' van abonnementen, advertenties en losse verkoop is de klad gekomen. "Om bij Vrij Nederland te blijven: het is niet zo dat mensen hun abonnement op Vrij Nederland opzeggen omdat ze een ongelooflijke schurfthekel aan het blad zouden hebben gekregen", zegt hij. "De meeste abonnees lezen een krant, soms twee. Daarnaast is er de televisie en zijn er de sociale media. Dagbladen zijn natuurlijk ook veranderd. Zij hebben hun primaire nieuwsfunctie verloren en zijn meer een podium geworden voor beschouwingen en achtergronden."

Eerst nog hebben de weekbladen geprobeerd het verlies van abonnees op te vangen met klassieke middelen. Er werden financiële offers gevraagd van abonnees. Voorzichtig werd geïnvesteerd in meer verhalen op de website. Hoe kwalitatief sterk deze verhalen en interviews soms ook zijn, er viel en valt voorlopig weinig of onvoldoende geld mee te verdienen.

Mediadeskundige Piet Bakker: "Vrij Nederland zit in een ongelooflijk concurrerende markt. Het is geen incident wat daar gebeurt. Weekbladen worden maandbladen en dagbladen worden geleidelijk weekbladen. Daar gaan de gesprekken tegenwoordig over. De normale 'wegloop' van abonnees wordt niet meer opgevangen. De digitalisering zet door."

"Als liefhebber van journalistiek doet het mij echt veel pijn dat het deze kant is opgegaan", vervolgt Bakker over de situatie bij VN. "Het blad is er niet in geslaagd om het verlies aan abonnees digitaal te compenseren. Maar neem de digitale kiosk Blendle waar je losse artikelen uit dag- en weekbladen kunt kopen: er moeten op jaarbasis wel heel veel van zulke artikelen worden verkocht om één verloren abonnement van pakweg driehonderd euro terug te verdienen, of winst te maken."

Optimisme

Hoe Vrij Nederland als maandblad gaat veranderen en hoe deze verschuiving financieel gestalte moet krijgen, wordt de komende weken besproken. Er is ook optimisme. Zo noemde Klaske Tammeling, gepromoveerd op crossmediale nieuwsorganisatie, het in het Parool een 'wijze beslissing' van VN om als maandblad verder te gaan. 'Als je wekelijks uitkomt, blijft de focus liggen op papier, terwijl die juist volledig op online moet liggen'.

De reacties die Van Exter kreeg op de komende veranderingen onderscheidt hij in drie categorieën. "De eerste is in de geest van 'Jammer, maar begrijpelijk'. De tweede is die van 'Weg met dat gore linkse blad' en de derde is er een van voornamelijk journalisten die hun bezorgdheid uitspreken." Dit laatste verbaast hem vooral.

"Journalisten zijn redelijk conservatief", legt hij uit. "Zij hebben moeite om het reilen en zeilen in hun branche onder ogen te zien. Twintig jaar is de discussie gaande dat de journalistiek door de digitalisering zichzelf opnieuw moet uitvinden. Toch kijken journalisten voornamelijk naar de dalende oplagecijfers. Terwijl zij in hun hart toch weten dat met de digitalisering de journalistiek heel erg verandert."

Frits van Exter

Frits van Exter (1955) volgde in september 2008 Emile Fallaux op als hoofdredacteur van Vrij Nederland. Eerder was hij jarenlang hoofdredacteur van Trouw. Deze week kondigde hij aan per 1 januari te stoppen als hoofdredacteur van VN. In het nieuwe jaar blijft hij voorlopig in een ondersteunende rol actief bij het toekomstige maandblad, waar meerdere arbeidsplaatsen verloren gaan.

"Het is geen vertrek in de sfeer van 'Zoek het maar uit'", geeft Van Exter aan. "Integendeel, ik ben zeer gemotiveerd. Er zijn nog heel vervelende, emotionele zaken als de ontslagen. Daarnaast is het genre van een maandblad totaal anders dan dat van een weekblad. Welke rubriek past in de nieuwe opzet en welke niet? We praten over grotere sociale verhalen, leesverhalen. Met wetenschappelijke instellingen, journalistieke opleidingen en anderen hebben we gesprekken over onderzoeksjournalistiek. We willen de krachten bundelen. Iets van het DNA van VN zal in het maandblad zeker terug zijn te zien. Als ik als hoofdredacteur zou aanblijven, had dat zeker voor een periode van twee, drie jaar moeten zijn. Dat wilde ik niet."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden