Kwaad versus onschuld

Voor het eerst presenteert een Nederlands gezelschap de mannenopera 'Billy Budd'. Het duurde lang voor het werk uit 1951 aan populariteit won, maar inmiddels wordt de opera van Benjamin Britten algemeen als meesterwerk gezien.

De opera's van Benjamin Britten (1913-1976) hebben in Nederland een merkwaardige opvoeringsgeschiedenis. Aan de ene kant waren instellingen als het Holland Festival er als de kippen bij om nieuw werk van de pacifistische homoseksueel een kans te geven, maar sommige van zijn opera's werden hier door de gezelschappen lang genegeerd.

In 1946 was 'The Rape of Lucretia' de eerste Britten-opera op Hollandse bodem. De wereldpremièreproductie van het Glyndebourne Festival had als ster Kathleen Ferrier. Een jaar later was de opera weer in Nederland, nu in een productie van The English Opera Group, die dat jaar in Scheveningen ook 'Albert Herring' uitvoerde.

In het eerste Holland Festival in 1948 werd 'The Beggar's Opera' gepresenteerd, nog vóór Londen het werk te zien kreeg. Peter Diamand, artistiek leider van het Holland Festival onderhield twintig jaar lang innige banden met Britten en presenteerde in het festival, naast veel instrumentale muziek van Britten, achtereenvolgens 'The Turn of the Screw' (1955), 'A Midsummer Night's Dream' (1960), 'Curlew River' (1964) en 'The Burning Fiery Furnace' (1966). De Nederlandse Opera zelf bracht in 1955 de Nederlandse première van 'Peter Grimes' en Opera Zuid introduceerde in 2001 'Death in Venice' in Nederland.

Maar voor sommige grote opera's blijft Nederland doof. Dat is bij een gelegenheidswerk als 'Gloriana', geschreven voor de kroning van Elizabeth II, nog wel begrijpelijk, maar dat een titel als 'Billy Budd' zo lang genegeerd werd, is opvallend.

Inmiddels wordt 'Billy Budd', de opera van Britten uit 1951, overal als meesterwerk erkend. Maar voor het zover was, stroomde er heel wat water door de Thames; door andere Europese rivieren trouwens ook. 'Billy Budd' was in Nederland slechts één keer eerder te zien. De Rotterdamse Schouwburg haalde in 1993 een productie van Opera North naar Nederland. De twee voorstellingen daar werden als enscenering goed onthaald, maar de opera en Britten zelf kregen nogal zuinige kritieken in de Nederlandse pers. In NRC Handelsblad bekende de recensent: 'Ik ben geen liefhebber van Brittens Sprechgesang'. Trouw sprak van 'een zwak zeemansdrama', terwijl Het Parool vond dat 'het melos van Britten gebukt gaat onder het euvel van absolute dramatische neutraliteit'.

We zijn nu twintig jaar verder en het gaat gebeuren. Er is een Nederlands operagezelschap dat 'Billy Budd' zijn eerste serie voorstellingen in Nederland geeft. De Nederlandse Opera produceerde weliswaar geen eigen enscenering, maar toch. Vanaf vandaag zijn acht opvoeringen te zien van de productie die de Britse regisseur Richard Jones in 2007 voor de Opera van Frankfurt maakte. Jones, net terug van zijn succesvolle regie van Mark-Anthony Turnage's 'Anna Nicole' (met Eva-Maria Westbroek) in Londen, heeft de enscenering in Amsterdam zelf opnieuw ingestudeerd.

'Billy Budd', gebaseerd op de novelle van Herman Melville, vertelt het verhaal van de mooie, atletische, optimistische, naïeve, vrolijke, maar stotterende Billy, die gerekruteerd wordt op een Brits oorlogsschip in 1797 - de tijd van de Franse oorlogen. Daar stuit hij op provoost Claggart, het kwaad in eigen persoon.

Claggart, van wie we vermoeden dat hij met zijn homoseksuele gevoelens voor de schone jongeling geen kant op kan, wil niets anders dan Billy vernietigen. Tussen hen in staat Vere, de wijze en belezen kapitein, die het kwaad (Claggart) en de onschuld (Budd) herkent. Toch kan Vere niets anders dan Billy ter dood veroordelen. Budd heeft Claggart omdat hij zich vanwege zijn stotterprobleem niet kan verdedigen uit pure onmacht een doodklap gegeven, nadat deze hem valselijk van muiterijplannen heeft beschuldigd.

Britten zet dit broeierige verhaal op muziek die vaak bitonaal is. Dat wil zeggen dat er twee toonsoorten tegelijk aan het werk zijn met ieder hun eigen centrum. Dat voelt ongemakkelijk voor de oren, net zoals het verhaal ongemakkelijk is. Illustratief voor die werkwijze is meteen het begin. Rimpelende muziek (de zee) waarin rondom de toon d zowel een b als een bes heen en weer bewegen. Dat botst, en dat moet het ook doen. Billy en Claggart zijn hier al aanwezig, met Vere in het midden.

Het kwade krijgt net als Jago in Verdi's 'Otello' een grote monoloog. Daarin zingt Claggart: 'O beauty, o handsomeness, goodness! Would that I never encountered you!' Schoonheid, daar moet Claggart niets van hebben, dat is iets om te vernietigen.

Dat Vere niets heeft kunnen doen, gebonden als hij was aan het oorlogsrecht, horen we van zijn oud-geworden zelf in een proloog en een epiloog. Maar we vermoeden meer dan alleen maar vaderlijke bescherming, ook Vere heeft door Budd zijn verborgen verlangens ontdekt. Daar wist Britten natuurlijk zelf alles van, en daarom is deze opera zo intens en onder de huid kruipend. Goed dat we dat nu in Nederland zelf kunnen ervaren.

Operamismaakten

In 'Billy Budd' komt de zin: 'There is always some flaw' meerdere malen terug. Als de gerekruteerde Budd wordt gemonsterd, blijkt dat hij stottert. De Sailing Master zingt dan: 'He stammers. That's a pity. Fine recruit otherwise. There is always some flaw in them. Always something.' In de proloog zingt Captain Vere dezelfde woorden, maar bij hem gaat de betekenis van de woorden verder. Al het goede dat hij in zijn leven is tegengekomen, was nooit helemaal perfect. 'There is always some stammer in the Divine speech', en volgens hem blijft de duivel, het kwade, dus altijd invloed houden.

Het stotteren van Budd heeft dramatische gevolgen. Er zijn meer operakarakters met een handicap die voor onheil zorgen. De bekendste is misschien Rigoletto, de hofnar met een bochel in Verdi's opera. Die bochel maakt hem minderwaardig in de ogen van de hofkliek, maar het minderwaardigheidsgevoel slaat om in helse wraak als zijn dochter door hen onteerd is.

In Zemlinsky's opera 'Der Zwerg' krijgt de Spaanse kroonprinses als cadeautje een dwerg. Die heeft zichzelf nog nooit in een spiegel gezien. Als hij zich bewust wordt van zijn afstotende uiterlijk zakt hij dood in elkaar.

Nog zo iemand die niet met zijn eigen afzichtelijke uiterlijk kan omgaan is Alviano Salvago in Schrekers 'Die Gezeichneten'. De lelijkheid van moerasnimf Platée is onderwerp van een wrang-komische opera van Rameau.

En dan kun je ook nog stom zijn (het titelpersonage in Aubers 'Le muette de Portici' en dat in Dvoráks 'Rusalka'), blind (de Grootinquisiteur in Verdi's 'Don Carlo', de moeder in 'La Gioconda' van Ponchielli, de monnik Pimen in Moessorgski's 'Boris Godoenov'), zwart (Verdi's 'Otello'), frigide (Puccini's 'Turandot'), bezeten (Renata in Prokofjevs 'Vuurengel') of in een rolstoel zitten ('The Death of Klinghoffer' van Adams).

Billy Budd

Koor van De Nederlandse Opera, Nederlands Philharmonisch Orkest olv Ivor Bolton met 'Billy Budd' in een regie van Richard Jones. Première vanavond in het Muziektheater. Acht voorstellingen t/m 28 maart. www.dno.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden