Kuypers VS lijkt niet op natie van Trump

In 1898 maakte Abraham Kuyper een reis door de VS. Kuyper bewonderde het land om zijn burgerrechten en de publieke rol van religie. Historicus George Harinck reist in het voetspoor van Kuyper. Aflevering 1 van een vierdelige serie.

Toen Abraham Kuyper in het najaar van 1898 drieënhalve maand door de Verenigde Staten trok, was dat voor hem een feest. Hij constateerde dat het vrije Amerika het grootste percentage levensgeluk bood voor het hoogste percentage van de bevolking. Maar wie vandaag de VS bezoekt ontkomt niet aan een zekere vervreemding: er heerst woede in dit door Kuyper geprezen land en je vraagt je af of de vrijheid die hij er zo bewonderde, niet tot ontsporing heeft geleid. Wat is er met Amerika aan de hand?

Kuyper stapte eind augustus 1898 in New York aan wal. Hij was op dat moment oppositieleider in de Tweede Kamer, toonaangevend journalist, de bekendste theoloog van het land en de succesvolle leider van een protestantse volksbeweging.

In New York was hij een nobody. Niemand kende hem of wist van zijn komst. Hij genoot van de anonimiteit en zwierf door de straten en over de avenues van Manhattan om de sfeer te proeven. Hoe stond Amerika ervoor? Hem viel het publieke respect op voor de godsdienst, het peil van de welvaart, het belang dat burgers stelden in de publieke zaak en het niveau van hun algemene ontwikkeling. Dat was volgens Kuyper allemaal een positief gevolg van de vrijheid die de Amerikaanse burger genoot en die geworteld was in de godsdienstvrijheid. Nederland kon er een voorbeeld aan nemen.

Reizend in Kuypers voetspoor ontmoette ik bijna 120 jaar later een ander Amerika. Kuyper zag een land in optimistische stemming en een baken van hoop in de wereld, ik zag een land dat zijn grootsheid kwijt is en waar de bevolking lijdt. Het lijkt wel of de vrijheid er tot ontaarding heeft geleid.

undefined

Vrijzinnig

Wat is er met Amerika aan de hand? Ik stel die vraag in Manhattan aan Susan Sparks, predikant van de Baptist Church aan Madison Avenue, een kerk die Kuyper in 1898 bezocht. Ze kent hem niet, maar moet lachen als ik vertel dat Kuyper de liturgie er niet erg waardeerde: "Dat zou vandaag niet anders zijn. Mijn kerk was en is vrijzinnig en een calvinist zal zich daar niet snel thuis voelen."

Sparks is behalve predikant ook stand-up preacher voor bedrijven en instellingen. Ze geeft optredens waarin ze met veel humor commentaar geeft op actuele maatschappelijke onderwerpen. Ze begon er direct na 9/11 mee, toen mensen het moeilijk vonden om over gevoelige onderwerpen als etniciteit of religie te praten. Het doel is bruggen te bouwen tussen mensen van verschillende achtergrond. Ze heeft door deze optredens een aardige indruk gekregen van wat er leeft onder de mensen. Volgens haar is Amerika er niet zo goed aan toe in dit jaar van de presidentsverkiezingen: "Wat me zorgen baart is dat een onderstroom onder het volk, onder het deel dat zich meestal niet uitspreekt, aan de oppervlakte komt. Wat boven komt drijven is dat men politieke correctheid beu is. Dat is wat ik zie gebeuren op tv en in de kranten van het afgelopen jaar." Ze wijst als Democraat uiteraard op het succes van Donald Trump als presidentskandidaat. Hij heeft vrijwel iedere bevolkingsgroep - latino, vrouw, moslim - beledigd, maar hij wint de Republikeinse nominatie. De kiezer stelt prijs op politieke incorrectheid, want men voelt zich sociaal en economisch uitgerangeerd. "De mensen zijn bang en boos."

Die boosheid is er altijd geweest, denkt Sparks. "Wat gebeurt is dat er nu woorden aan worden gegeven." Er broeit iets in Amerika dat door de culturele en politieke elite over het hoofd is gezien. Bij vorige verkiezingen ging het over de manier waarop men zorgde voor elkaar en over de vraag of de regering daar al dan niet een grotere rol in zou moeten spelen. Dat is nu niet de kwestie. Nu gaat het over 'de anderen'. Harde taal jegens hen oogst bijval. Dat heeft de elite overvallen. Men keert zich tegen mensen die niet 'ons soort' zijn, vooral tegen hen die een andere religie dan het christendom aanhangen, tot een andere bevolkingsgroep horen of een andere taal spreken. De vrees voor terrorisme versterkt dit, evenals de angst het werk te verliezen.

Kuyper had ondanks zijn waardering voor Amerika twee bezwaren tegen het politieke systeem: de macht van het geld en de macht van de partij zorgen ervoor dat de dienst aan het publieke belang ondergeschikt raakt. Dat zie je vandaag ook. Washington wordt vaak beschreven als een politieke kaasstolp. Het contact met de gewone kiezer is er verloren en het land raakt daardoor op drift.

Wie als geen ander de onvrede hierover in de Amerikaanse samenleving stem geeft, is Donald Trump. Het Amerikaanse verkiezingssysteem werkt nog steeds als in Kuypers dagen. Een kandidaat trekt in een fysieke uitputtingsslag van stad naar stad om met steeds dezelfde speeches de gunst van de kiezer te winnen. Ik hoor zo'n toespraak van Trump in Cedar Falls, Iowa, waar hij optreedt voor duizend man in een sporthal.

undefined

Amusement

In de hal lopen gewone Amerikanen rond. De stemming is niet opgewonden, eerder gezellig. In Amerika is politiek ook amusement. Er is dus muziek vooraf, vooral golden oldies: 'Hey Jude' van The Beatles, 'Paint it black' van de Rolling Stones. Ik vraag de mensen waarom ze komen en krijg te horen: uit nieuwsgierigheid, of: Trump is mijn held.

Van Trump verwachtte ik een gestructureerd betoog, maar hij geeft alleen oneliners en soundbites, geschikt voor de media. Er zit geen lijn in, er is geen woord bij voor de vele conservatieve christelijke kiezers hier, het is bekende kost: Hillary Clinton hoort in de gevangenis, de pers deugt niet, een muur moet de Latino's tegenhouden. Het is de grofheid die we van hem kennen, maar zonder visie en daarom teleurstellend. Na veertig minuten is het klaar. Er is geen discussie en mensen lopen na afloop tevreden weg: Washington begrijpt hen niet, Trump wel.

Schrijf hem niet af als een charlatan, zoals de media en de elite tot voor kort deden. De meerderheid van de Amerikanen is niet rijk en wordt armer. Er zijn veel baantjes waarmee je te veel verdient om te sterven en te weinig om van te leven. De economie moet weer aantrekken en hun inkomens moeten omhoog. Beroepspolitici zagen hen en hun boosheid over het hoofd, maar Trump vertolkt hun gevoelens. Inhakend op hun onvrede wijst hij naar zondebokken aan de rand van de samenleving of in het buitenland die het werk van Amerikanen en hun producten uit de markt drukken.

Hij keert zich tegen immigratie en vrijhandel en hij wil ook niet dat Amerika nog langer de politieagent van de wereld is. Trump vertegenwoordigt een oude maar behoorlijk sterke isolationistische stroming in de Amerikaanse politiek. Ook die hoort bij de Amerikaanse vrijheid.

undefined

Macho

Trumps leus is 'Make America great again'. En dat is precies wat deze Amerikanen graag zouden zien. Daarom zetten ze hun kaarten op de macho Trump. Zelfs in de rauw verwoorde onvrede klinkt de oude Amerikaanse droom nog door: laat ons land weer dat bijzondere land worden dat het altijd is geweest.

Zelfs in de beroerdste tijden, als racisme en xenofobie hoogtij vieren, blijft het de plek van hoop die Kuyper er in zag. Ook voor de verarmde Amerikaan. Hier heerst vrijheid van meningsuiting en vrijheid van godsdienst, zegt ook Susan Sparks: "Kijk maar om je heen in de wereld, zo'n plek is moeilijk te vinden."

Elke dinsdag van deze maand schrijft historicus George Harinck een artikel naar aanleiding van de door hem gepresenteerde tv-documentaire van de Ikon/EO 'Varia Americana. In de voetsporen van Abraham Kuyper'. Deze documentaire wordt in vier afleveringen uitgezonden. De eerste aflevering is morgen om 20.30 uur op NPO2.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden