Kuyper wist zich wel raad met evolutie - zijn volgers niet

Abraham Kuyper Beeld anp

Ja, bijbelvaste christenen moesten even slikken toen de evolutietheorie voet aan de grond kreeg. Maar dat Nederlandse gereformeerden direct de aanval openden op Charles Darwin klopt niet, meent wetenschapshistoricus Ab Flipse.

In zijn deze maand verschenen proefschrift 'Christelijke wetenschap' beschrijft Flipse hoe gereformeerde en rooms-katholieke denkers tussen 1880 en 1940 zochten naar een christelijk antwoord op Darwins ideeën. Zijn geschiedschrijving wijkt soms sterk af van de verhalen die in orthodox-protestantse kringen de ronde doen.

Vooral Abraham Kuyper wordt volgens Flipse vaak verkeerd begrepen. De gereformeerde voorman, premier en oprichter van de VU wilde de evolutieleer helemaal niet uit universiteiten verbannen. En in tegenstelling tot een groot deel van de latere orthodox-protestantse theologen zag Kuyper de evolutietheorie helemaal niet als onverenigbaar met het scheppingsverhaal uit Genesis.

Kuyper kon zich wel vinden in het idee van evolutie?
Flipse: 'Ja, tot op zekere hoogte. Volgens hem waren veel ontdekkingen over evolutie prima te rijmen met wat de Bijbel vertelde over het ontstaan van het leven. De zes scheppingsdagen in Genesis verwezen bijvoorbeeld naar de stadia van de evolutie. Die stadia waren het werk van God.

'In zijn geschriften zie je dat hij open staat voor het idee dat de aarde veel meer dan enkele duizenden jaren oud was. Natuurwetenschappers moeten vrij hun gang kunnen gaan, vond hij. En christenen moesten hun vondsten serieus nemen. Wel was Kuyper kritisch over Darwins versie van de evolutietheorie.'

Darwin ging te ver?
Flipse: 'Ja. Bij Darwin was alle doelgerichtheid verdwenen, en dat maakte het wel erg moeilijk om de hand van God nog te zien. De invloedrijke gereformeerde theoloog Herman Bavinck dacht er trouwens net zo over. Ze zagen het darwinisme als een onderdeel van een atheïstische levensbeschouwing.'

'Helemaal onterecht was dat niet, want wetenschappers als Ernst Haeckel beweerden op basis van Darwins ideeën dat godsgeloof een illusie was. Socialisten verbonden het idee dat de sterksten overleven met de maatschappelijke klassenstrijd.'

Toch hadden veel orthodoxe protestanten later ook moeite met de evolutietheorie zelf.
Flipse: 'Dat hebben ze niet geërfd van Kuyper, maar van Noord-Amerikaanse fundamentalisten. Na het overlijden van Kuyper en Bavinck lazen theologen boekjes van anti-evolutionisten als George McCready Price. Hij preekte het zogenoemde 'jonge-aarde-creationisme': de aarde was 6000 jaar oud en de Bijbel was de belangrijkste bron van kennis over de geschiedenis van de aarde en de mens.'

'Het waren opmerkelijke ideeën, want rond 1900 geloofden ook veel evangelische Amerikanen nog dat de aarde wel degelijk ouder was. Price en zijn gelijkgestemden brachten daar dus verandering in. Nederlandse christelijke natuurwetenschappers moesten niets van Price's ideeën hebben, maar in de jaren '70 sloeg het jonge-aarde-creationisme wel aan bij het brede publiek. Nederland was een uitzondering: in Duitsland en Scandinavië kreeg het minder voet aan de grond.'

Hoe komt dat?
Flipse: 'De EO heeft hier een belangrijke rol gespeeld. Die was in de jaren '70 en '80 erg activistisch: ze trok van leer tegen abortus en evolutie en bracht het creationisme bij het grote publiek aan de man. De Evangelische Hogeschool in Amersfoort was ook een creationistisch bolwerk.'

'Ook orthodoxe gereformeerden droegen bij. De gereformeerd-vrijgemaakte kerk bijvoorbeeld, zette zich af tegen de meer vrijzinnige gereformeerden en omarmden het creationisme - ondanks de terughoudendheid van 'vrijgemaakte' theologen.'

Wisten rooms-katholieken zich wel raad met Darwin?
Flipse: 'In katholieke kring kwam het debat veel later op gang. Net als protestanten wilden ze wetenschap een christelijk karakter te geven. Katholieken ontwikkelden bijvoorbeeld een eigen, kritische visie op de relativiteitstheorie.'

'Na de Tweede Wereldoorlog kregen katholieken steeds minder moeite met evolutie. Vanaf de jaren zestig veranderde er erg veel in katholiek Nederland, maar in de discussie tussen progressieven en conservatieven speelde Darwin nauwelijks een rol. Conservatieven maakten zich meer zorgen over abortus. Alleen het Katholiek Nieuwsblad is fel anti-Darwinistisch.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden