Reisverslag

Kuyper had weinig goede woorden over voor dit volk

null Beeld George Harinck
Beeld George Harinck

Voor een IKON-documentaire en een boek maakt historicus George Harinck een reis om de Middellandse Zee met als reisgids Abraham Kuypers. Hier doet hij verslag van zijn belevenissen.

17 november 2014
Het regent als we in Boekarest landen en het is kil. Kuyper had hetzelfde weer toen hij op 11 oktober 1905 vanuit Wenen en Boedapest na 36 uur sporen de Roemeense hoofdstad binnenreed. De stad viel hem mee. Het was er behoorlijk westers sinds het ontstaan van de Roemeense staat een kleine halve eeuw tevoren.

Wij concluderen hetzelfde: het is behoorlijk westers geworden na de val van het communisme. Ceaucescu's megalomane paleis staat er nog, maar het is nu het gebouw van het parlement en het balkon waar hij zijn laatste toespraak hield is niet meer dan een historische herinnering. Het Grand Hotel Du Boulevard waar Kuyper verbleef heeft de tijden verduurd, maar het wordt gerenoveerd, dus we gaan er alleen langs, maar slapen elders.

Vanuit Boekarest gaan we echter eerst naar Sinaia, door de saaie vlakten van de Donau, via heuvelland de hoge Karpaten in. We komen in het donker aan in het bergdorp en zien de volgende ochtend dat er sneeuw op de toppen ligt: zo hoog is dit gebergte dus. Sinaia ligt op zo'n 1000 meter.

We slapen in het Palace Hotel en hebben het gevoel de enige gasten te zijn, al spookt er hier en daar nog wel iemand door de lange gangen. Het wintersportdorp is uitgestorven, maar maakt zich op voor het komende seizoen. Vergeleken met de huizen en dorpjes die we onderweg zagen is het hier welvarend, maar een en ander doet toch gedateerd aan.

18 november
We filmen eerst op het station van Sinaia. Kuyper kwam hier op 16 oktober 1905 aan vanuit Boekarest. Hij was uitgenodigd door de koning voor een bezoek op diens kasteel alhier, Chateau Pelesch. We mogen echter niet filmen op het station van de spoorwegbeambten maar terwijl Martin en fixer Mihai het gesprek aangaan in hun kantoortje, filmen Ton en Mike hoe de trein binnenrijdt en ik op het station aankom om onderzoek te doen naar Kuypers wedervaren in Sinaia.

Dat Kuyper naar dit bergdorp moest om de koning te ontmoeten was niet vreemd. Koning Carol en koningin Elisabeth hielden niet van het sombere Bojarenpaleis in de hoofdstad en betrokken in 1883 het voor hen ontworpen Peles kasteel. Het beviel hen er zo goed, dat ze er het grootste deel van het jaar verbleven en van lieverlee bouwden ook ministers en hoge ambtenaren hier hun chalets en zo verplaatste de politiek zich deels van de hoofdstad naar de bergen.

Toch is het apart dat Kuyper hier ontvangen werd door de koning, want hij was ambteloos burger. Hij had in augustus aan zijn kinderen geschreven dat ze na zijn ontslag als minister geen 'excellentie' meer op de brieven moesten plaatsen en in Boekarest had hij nog eens herhaald dat ze alleen 'Monsieur Kuyper' op de enveloppen moesten zetten, want hij wilde niet als bekendheid reizen. In regeringskringen was men echter op de hoogte van zijn komst. Zijn reizen bleek lastig buiten de publiciteit te houden.

Nederlandse kranten verschenen sowieso geen dag zonder dat zijn naam er in genoemd werd. En al ontging de Nederlandse pers aanvankelijk zijn bezoek aan Roemenië, zijn gangen in het vervolg van zijn reis werden steeds in de pers gemeld. Ik dacht weleens dat Kuyper op reis ging in de hoop in de volgende plaats een telegram te vinden van de koningin: kom terug om het land te redden.

Maar het lijkt veeleer andersom: de vaderlandse pers volgde zijn gangen op de voet, gevoed door de vrees dat hij opeens terug zou zijn. Suggesties van zijn kandidering voor de Eerste Kamer of van een antirevolutionair Tweede Kamerlid dat zijn zetel aan Kuyper bij terugkomst ter beschikking zou stellen deden die vrees alleen maar opvlammen.

Uit Kuypers correspondentie blijkt in elk geval dat hij het wel prima vindt dat hij een poos uit het land is, weg van de sores en de ophef. Maar dat hem de onverwachte eer te beurt viel van deze koninklijke uitnodiging vond hij toch wel mooi. En nog mooier vond hij het kasteel. Het was ontworpen door een Weense architect en in de stijl van de Duitse renaissance opgetrokken. Deze retrostijl werd zo enthousiast uitgevoerd, dat alle kenmerken ervan in dit gebouw zijn samengetrokken en het de indruk maakt van een propvol imitatiepaleis, een schepping van Walt Disney.

Het doet denken aan het onder München gelegen Neu Schwannstein van de gekke Beierse koning Ludwig II - en warempel, koning Carol en Ludwig blijken elkaar gekend te hebben. De overdaad schaadt, maar Kuyper vond het prachtig. Hem zal het historiserende aangetrokken hebben, maar op een verfijnde smaak als het om kunst gaat heb ik hem nog niet vaak kunnen betrappen.

Maar het mooiste vond Kuyper de koning, en vooral de koningin. Over Elisabeth, beter bekend onder haar nom de plume Carmen Sylva, schrijft hij in uitbundige bewoordingen. Lyrischer is hij in zijn duizend bladzijden tellende boek over niemand: ze was, 'toen ik bij haar werd toegelaten, 62 jaar oud, maar juist die hoge jaren gaven haar de meest voltooide uitdrukking van vorstelijke sereniteit, van gerijpte en nog krachtige vrouwelijke schoonheid, en tegelijk van zeldzaam hoge voornaamheid, in smeltende zachtheid schitterend.'

Historicus en journalist Jos Palm suggereerde dat Wilhelmina-biograaf Cees Fasseur verliefd was op zijn onderwerp, maar dan was Kuyper het zeker! We zwierven door het paleis, dat voor het publiek gesloten was en filmden de plekken die sinds Kuypers komst onveranderd leken. Een heel andere wereld kwamen we binnen toen we die middag op het platteland een Roemeense zigeunerfamilie opzochten. Kuyper wijdt in zijn boek tientallen pagina's aan de zigeuners die hij in de Donau en Balkanstreken tegen kwam op zijn reis.

Drie jongens musiceren buiten voor ons in de kou en spelen ook de bladmuziek die Kuyper van de zigeunermuziek had opgenomen in zijn boek. Ondertussen wordt de barbecue op het erf aangericht boven een verkolend houtvuurtje. Kuyper had weinig goede woorden over voor dit volk: ze stelen, zijn bijgelovig, bedriegen en leven als bohémiens. Waarom was hij er dan zo door gefascineerd?

Hun taaiheid als volk een identiteit te houden, hun landloosheid, die hij ook bij de joden aantrof? Of trok hem toch ergens dat bohémien-achtige? Op het koude en vochtige erf was er weinig aantrekkelijks te ontwaren. De musicus John is onze hoofdpersoon. Zijn moeder woont er ook en loopt als een rokende moeder Flodder met hangborsten over het erf te sloffen, zijn vrouw loopt er in een openvallende duster al net zo onappetijtelijk bij.

Ze leven in twee kamers, met nog drie kinderen. Het is een armoedige boel. We eten wat van de barbecue, kip en worstjes, en keren terug naar Boekarest. Morgen gaat Martin ze interviewen over hun familieleven en het Roma-bestaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden