Reisverslag

Kuyper begreep wel waarom hier de Parnassus ligt

null Beeld George Harinck
Beeld George Harinck

Voor een IKON-documentaire en een boek maakt historicus George Harinck een reis om de Middellandse Zee met als reisgids Abraham Kuypers. Hier doet hij verslag van zijn belevenissen.

27 oktober
Via Rome naar Athene gevlogen, waar ik even na zes uur land en chauffeur Markos mij opwacht om mij door het duister in drie uur naar Galaxidi te rijden. Ik zie niets van het landschap. Misschien is dat wel symbolisch. De indruk is dat wij als film-crew veel en velerlei zien, maar wie zelf reist beseft hoe weinig hij maar ziet en hoe datgene wat hij beschrijft of filmt niet een samenvatting is van de werelden die bereisd worden, maar een flard.

Wij rijden om Athene heen, zodat ik ook niet zie de door Kuyper bejubelde Akropolis met Parthenon: 'Er spreekt uit het Parthenon het besef, dat een hoger macht het leven bezielt en zwellen doet, en dat te leven voor dit hoger ideaal het leven verheft.' Kuyper was verrukt van dit bouwwerk. Na Israël raakt Kuyper op zijn hele reis alleen nog in Griekenland zo van zijn à propos. Athene, Olympia en Delphi waren voor hem hoogtepunten. Maar wij rijden in de avond en ik zie niets om van de kook te raken, behalve een langs de weg struinende vos.

Markos blijkt vernoemd naar de evangelist Marcus en is kunstenaar. Hij schildert. Daar is geen droog brood mee te verdienen in Griekenland (daarbuiten trouwens ook niet). Het schilderen is voor hem een drang van binnen, om met Annie M.G. Schmidt te spreken, maar om iets voor zijn gezin te verdienen speelt hij taxichauffeur en zet hij tatoeages. Geen gewone, maar kunstwerkjes die hij in overleg met de klant samenstelt. Ik leer dat zo'n tatoeage zetten soms dagen kost en dat die op de borst het pijnlijkst zijn. Zijn schilderijen vallen niet in de smaak en verkopen niet in de Atheense galerieën, ze zijn te somber.

De tatoeagebusiness loopt niet slecht. Hij drukt zijn somberheid niet op de huiden uit, maar in zijn schilderijen, ook de tristesse van de samenleving. Het gaat slecht en nog steeds slechter met Griekenland. Emigreren zal hij niet, daarvoor is hij te zeer verknocht aan het land, maar vrienden hebben dat wel gedaan.

Ik leg hem en passant uitspraken van Kuyper voor over de Grieken. Zijn alle Grieken politicus, zoals hij beweert? Markos denkt dat dit wel een beetje waar is. De beroepspolitici zijn in elk geval slecht, zakkenvullers en praatjesmakers. Nog een Kuyper-uitspraak: de Grieken zijn als volk niet verenigd door de staat of door een cultureel ideaal, maar door de kerk. Dat was volgens Markos vroeger zo, maar vandaag niet meer. Jongeren zijn misschien wel religieus, maar gaan niet veel meer naar de kerk.

In hun ogen heeft de kerk zich gecompromitteerd met het kapitaal (is zelf grootgrondbezitter) en haar integriteit verloren. Dankzij Kuyper viel mij trouwens op hoe prominent de Grieken en het Grieks zijn in de bijbel en het vroege christendom. Naast de Joden is er volgens hem geen volk dat meer bijzonder is dan de Grieken. Markos moet er een beetje om lachen. In Galaxidi staat onze geluidstechnicus Mike ons al op te wachten. We eten wat met cameraman Ton en praten bij.

28 oktober
Regen. Dat had ik niet verwacht in Griekenland. We rijden door een watergrijs landschap, maar ook zonder zon begrijp ik dat deze omgeving de in februari 1906 bij prachtig weer reizende Kuyper verrukte. Vanuit Itea gaat het eerst vlak door enorme olijfboomgaarden en dan omhoog slingerend naar Delphi. De bergen zijn niet grauw maar groen en stralen de zachtheid van het olijfblad uit. Kuyper noemde het landschap plechtig, maar ik moet meer aan de handdoeken in de reclame voor een wasverzachter denken: het is zacht en aaibaar. Kuyper begreep wel waarom hier de Parnassus ligt waar de Griekse goden wonen en waarom hier het orakel te vinden is.

De natuur kan ongenaakbaar zijn, zoals in de Alpen, of immens, zoals op zee, maar hier vertoont de natuur zich ontvankelijk. Wij zien de natuur vooral mechanisch, maar voor de Grieken was er geen scheiding tussen natuur en geest. Het was of de goden in dit groene gebergte hun hand uitstaken naar de mensen.

Hier schemerden ze door de natuur heen en de Grieken gingen hier om raad vragen en verzoening voor hun tekort zoeken. Kuyper was onder de indruk van de schoonheid waarin dit religieus besef in bouwwerken en hun situering was vorm gegeven. Hij wist van de plek natuurlijk sinds zijn gymnasiumtijd, maar oog in oog ermee toonde hij respect voor deze godsdienstigheid, veel verfijnder dan hij de weken er voor in Egypte had gezien. De Griekse levens- en bouwkunst noemde hij daarom niet nationaal, maar humaan, het was de hoogste kunstuiting van de mens en sindsdien de artistieke norm. Voor de goddelijke openbaring was niet Delphi, maar bleef het Heilige Land voor Kuyper de plaats, maar hier in Griekenland had het menselijk genie zich op zijn schitterendst vertoond.

We interviewen cultureel entrepreneur Alessandra die haar best doet uit te leggen dat de culturele identiteit van de Grieken niet onder een hoedje te vangen is. Als ik zeg dat de Grieken zich nog steeds identificeren met hun klassieke oudheid zegt ze wat ze in de collegebanken geleerd heeft, namelijk dat zo'n identiteit veelzijdiger en gelaagder is dan ik suggereer. Maar gaandeweg erkent ze dat het accent inderdaad bij de klassieken ligt, al is dat onterecht en zijn er andere fasen in de Griekse geschiedenis die evenzeer als identificatiepunt kunnen gelden.

Ze herhaalt eigenlijk wat Kuyper in 1906 al schreef, namelijk enerzijds dat de Grieken niet berusten in het feit dat ze de hoge cultuur van de oudheid niet kunnen evenaren en anderzijds dat ze rentenieren van hun verleden. De blik moet verruimd worden, zegt Alessandra, en ze ziet dat gelukkig in het onderwijs de Griekse identiteit niet langer aan de klassieke oudheid wordt gekoppeld, maar aan Europa. Ook zij meent, net als mijn chauffeur gisteravond, dat de betekenis van de kerk voor die identiteit tanende is.

's Middags zet de regen door en wordt het te nat om te filmen. We gokken op de dag van morgen.

29 oktober
Vandaag is Kuypers verjaardag. In 1906 werd hij 69. Hij was op zijn geboortedag niet in Griekenland, maar op de Krim. Het was een vreemde verjaardag, want vermoedelijk was Kuypers feestdag bij niemand in Sebastopol bekend en vierde hij hem geheel alleen. Zijn kinderen had hij aangeraden niet afzonderlijk hem te feliciteren, maar dat omwille van de kosten in een gezamenlijk telegram te doen.

Ze stuurden hem brieven, maar vanwege de revolutionaire woelingen ontving hij die daar niet - zoals ook het telegraafverkeer met de Krim in oktober 1905 niet mogelijk was. Maanden later, in maart 1906 in Palermo op Sicilië, ontving hij alsnog de doorgezonden verjaardagspost. Zo werd 29 oktober 1905 een eenzame dag voor Kuyper, voor een paar maanden verdwenen uit Nederland leek hij er ook vergeten. Kuyper hechtte aan verjaardagen, vroeg zijn dochters aan het begin van de reis een lijst met alle relevante verjaardagen voor hem op te stellen en schreef zijn kinderen onderweg verjaarsbrieven, en bijvoorbeeld de koningin en prins Hendrik werden op hun verjaardag door hem met een telegram bedacht. Dochter Henriette vierde haar verjaardag in oktober 1905 in de VS, in haar eentje.

Hij schreef haar: 'Toch heeft zo'n jaardag geheel alleen wel eens iets goeds. Thuis is er zoveel dat op zo'n dag afleidt, alleen denkt en voelt men dieper.' Dochter Jo kreeg begin maart 1906 een mooie brief voor haar verjaardag, waarin nog eens vaderlijk werd uiteengezet, hoe zij eerst op afstand stond en met zeker onbegrip hem aanzag, maar dat zij de laatste jaren nader tot hem was gekomen. Voor Kuyper was een verjaardag een moment van bezinning op de relatie met de jarige. Luchtige briefjes leverde dat zelden op.

Het cadeautje voor ons op deze verjaardag is dat het niet regent. We hebben goed gegokt en filmen opnieuw bij Delphi, soms zelfs in een straaltje zon. Katten waken over de archeologische resten rondom de tempel van Apollo, terwijl ik op klassieke brokstukken teksten van Kuyper voorlees en vertel over de belangrijke samenbindende rol van de kerk voor het Griekse volk. Dat volk had eeuwen geen staatkundig verband, zijn culturele bloeitijd lag meer dan tweeduizend jaar achter zich. Het enige wat de Grieken als natie samenbond was de kerk.

Onder de Ottomanen had hun zelfstandigheid er in gelegen dat ze niet islamitisch werden, maar hun band met de orthodoxe kerk als baken van hun vrijheid koesterden. Ook in de vrijheidsstrijd van begin negentiende eeuw had de kerk een belangrijk aandeel. De Grieken hadden afgezien van dit nationale aspect het besef dat ze een bijzondere plaats innamen binnen het christendom. Het Nieuwe Testament was in hun taal, het koine Grieks, geschreven, aan het kruis op Golgotha had in het Grieks gestaan wie daar hing, het Evangelie was eerst voor de Jood, maar ook voor de Griek, zegt de bijbel, en de apostel Paulus had niet alleen in Griekenland gemeenten gesticht, maar in het Nieuwe Testament stonden ook brieven van hem aan christelijke gemeenten in Griekenland. De Grieken waren christenen in optima forma.

's Middags rijden we naar Athene terug en vliegen via Rome naar Catania.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden