Opinie

Kunstwerk is nooit letterlijke weergave

Naakte vrouw op een sofa zittend, een schilderij van de Tachtiger Isaac Israëls.Beeld Gemeentemuseum Den Haag

Ten onrechte gaf Léon Hanssen het Gemeentemuseum in Den Haag een veeg uit de pan, aldus directeur Benno Tempel. Bij een tentoonstelling over de Tachtigers werd ruim aandacht besteed aan het verhaal van de vrouwen die afgebeeld staan op de werken.

Van Léon Hanssen verscheen het artikel ‘Gezakt voor het #MeToo-examen: de museumwereld’ Hij stelt daarin dat musea zich meer rekenschap moeten geven van de afbeeldingen op de schilderijen die op zaal hangen.

Als voorbeeld haalt hij een tentoonstelling in het Gemeentemuseum Den Haag aan: ‘Rumoer in de stad. De schilders van Tachtig’. Die zou een excuus bieden aan kunstenaars die zich hebben misdragen tegenover hun vrouwelijke modellen. Een pijnlijke uitglijder in deze tijd. Maar pijnlijk omdat juist de aanklager hier uitglijdt.

De tentoonstelling en de begeleidende catalogus verschenen nog voordat de #MeToo-discussie losbarstte. Beide besteedden veel aandacht aan de sociale context van de afbeeldingen van schilders als G.H. Breitner en Isaac Israëls. Daarmee gaf het Gemeentemuseum voor het eerst in de vaderlandse kunstgeschiedenis vanuit dit perspectief aandacht aan de onderwerpskeuze van de Tachtigers. Sterker, voor het eerst werd het verhaal verteld van de vrouwen die afgebeeld zijn.

Perspectief 

Aan de hand van actuele sociologische studies en de toenmalige wetenschappelijke ideeën schetste ik een beeld van de beklagenswaardige positie waarin de werkende vrouw destijds verkeerde. Bovendien haal ik de discussies in de Tweede Kamer aan in de jaren 1880/’81 waarin de heren parlementariërs hoogoplopende debatten voerden over het al dan niet verbieden van prostitutie. In de catalogus en tentoonstelling is keer op keer aangetoond dat de denkbeelden over vrouwen nu zeer vrouwonvriendelijk worden gevonden, maar destijds gebruikelijk waren.

En daar zit nu de crux van Hanssens artikel. Moraalridders zijn er genoeg, maar als kunsthistoricus is duiding van context, kennis van een periode en zelfs het taalgebruik in die tijd onmisbaar voor het in het juiste perspectief plaatsen van kunstwerken. Het komt misschien als een verrassing, maar een kunstwerk is nooit een letterlijke weergave. Dat wel zo te interpreteren leidt juist tot misvattingen.

Het Gemeentemuseum zoekt juist die context. Laten we hopen dat niet alleen in musea beeldvorming van perspectief wordt voorzien, maar ook in de media. Anders wordt het publiek een heilloos pad opgestuurd van verdachtmakingen en misinterpretatie. En juist misleiding vanuit een machtspositie ligt ten grondslag aan de #MeToo-discussie.

Lees ook:

De shockerende mannelijke blik waar #MeToo op wijst, is ook op menig schilderij te vinden. Kunsthistoricus Léon Hanssen opent het debat daarover.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden