Kunststof kozijn verpest architectuur van vooroorlogse huizen

Architect Miel Karthaus wijst naar diverse stijlelementen in de Haagse Bomen-, Bloemen- en Vruchtenbuurt. FOTO © PHIL NIJHUIS Beeld
Architect Miel Karthaus wijst naar diverse stijlelementen in de Haagse Bomen-, Bloemen- en Vruchtenbuurt. FOTO © PHIL NIJHUIS

Je oude huis isoleren en toch rekening houden met bijzondere architectonische details. Het is mogelijk, zegt architect Miel Karthaus. Met een wandeling opent hij de ogen van bewoners voor de verrommeling van hun buurt.

'Kijk eens naar dat strakke ritme van die ramen", wijst Miel Karthaus omhoog. "Vijf op de eerste verdieping, precies daarboven vijf eendere op de tweede verdieping. En alle tien voorzien van eenzelfde patroon van horizontale roeden." De architect staat voor een pand in de Ieplaan: 'een vroege Jan Duiker'. Hij leidt een architectuurwandeling door de Haagse Bomen-, Bloemen- en Vruchtenbuurt. De animo onder buurtbewoners was zo groot - ruim honderd mensen gaven zich op - dat de excursie dit voorjaar nog een paar keer in de herhaling gaat.

De architectuurwandeling is een initiatief van de Stichting Wonen in Balans. Door bewoners bewust te maken van de fraaie architectuur van hun vooroorlogse huizen, wil de stichting met haar project Buurt in Balans zien te voorkomen dat steeds meer woningen worden 'verpest' als gevolg van ondoordachte isolatiemaatregelen. Vooral het vervangen van authentieke kozijnen door kunststof ramen met isolerend dubbelglas tast het oorspronkelijke straatbeeld ingrijpend aan. En inderdaad, als je er bewust op gaat letten, weet je niet wat je ziet.

Neem bijvoorbeeld de Thomsonlaan. Gerwin van Vulpen, woordvoerder van de stichting die ook meewandelt, noemt deze laan wel gekscherend 'de boulevard van het kozijn'. "Alle varianten kom je hier tegen. Kijk: daar kunststof, daar aluminium en daar weer hardhout. Van de honderden huizen op de Thomsonlaan hebben er nog maar twee de originele kozijnen."

Dat mensen hun huizen beter willen isoleren en dat ook de gemeente de bestaande bouw in de stad zo energiezuinig mogelijk wil maken, begrijpt Van Vulpen. "Maar de manier waarop dat doorgaans gebeurt, houdt niet of te weinig rekening met de bijzondere architectonische details van deze oude huizen. Dat is niet alleen heel jammer maar ook onnodig. Je kunt deze vooroorlogse huizen heel goed energiezuiniger maken, zonder de vaak elegante ramen en deuren te moeten vervangen."

Zelfs is het volgens hem in sommige gevallen mogelijk om de verloren gegane oude architectuur weer terug te halen. "Wij willen particuliere huiseigenaren voorlichten over de mogelijkheden en ze, met adviezen op maat, laten zien hoe ze hun huis eenvoudig en doeltreffend energiezuiniger kunnen maken, mét behoud van de architectuur en van een gezond binnenklimaat."

Miel Karthaus weet de deelnemers aan de wandeling moeiteloos te boeien. Er is dan ook genoeg te zien en te vertellen over de huizen in de Bomen-, Bloemen- en Vruchtenbuurt. Over 'delen, gehelen en samenhang' in de bouwontwerpen bijvoorbeeld. "Zo schep je orde", legt hij zijn gretige gehoor uit, wijzend op de weldoordachte indeling van een huizenblok aan het Valkenbosplein. "Dat doen architecten gedurende de geschiedenis steeds anders." Ook vertelt hij over de grote namen, die aan de huizen hier zijn verbonden. Architecten van de Nieuwe Haagse School, zoals Bijvoet, Wils, Cramer, en de al genoemde Duiker. De internationale invloed van architecten als Frank Lloyd Wright. En niet te vergeten Berlage, aan wiens stedenbouwkundige visie deze drie tussen 1915 en 1940 gebouwde wijken hun ruime opzet te danken hebben.

"Rond 1900", legt Karthuis uit, "gaan architecten en kunstenaars op zoek naar een nieuwe zuiverheid. Veel architecten willen af van de Griekse krullen en zuilen. Ze vonden dat oneerlijke architectuur en willen terug naar waarachtigheid en soberheid. Berlage doet dat bijvoorbeeld met baksteen, eerlijk en constructief, geen krullen maar gestileerde massa. Voor een functionalist als Duiker is de vorm van een ontwerp niet een uiting van kunstzinnig willen zijn, maar het resultaat van noodzakelijkheid. Bij hem komt de vorm voort uit het gebruik. De architect Kropholler, die ook in deze buurt heeft gebouwd, was daartegen en bleef traditionalistisch werken, terug naar de trapgevels en zo. De Delftse School noemen we dat. Deze visie brengt hem overigens later in het vijandelijke kamp van de Duitsers."

Gaande de wandeling krijgen de buurtbewoners steeds meer oog voor de oorspronkelijke bedoelingen van de architecten, maar evenzeer voor de verrommeling van de ooit zo fraai ontworpen huizen. Ze schrikken van de vele, spuuglelijke kunststof en aluminium kozijnen, van verdwenen houten dorpels en monumentale oude deuren, van dichtgemetselde bovenlichten en verdwenen glas-in- lood-ramen. Vooral als het ene huis nog in de originele staat verkeert en het huis ernaast van alle fraaie architectonische details is ontdaan, valt het verlies van schoonheid pijnlijk op.

Buurt en Balans houdt morgen een informatieavond over duurzaamheid in vooroorlogse woningen, onderhoud en architectuur. Plaats: zaal Eltheto, Azaleastraat 2, Den Haag, 20 uur. Aanmelden per e-mail aan info@woneninbalans.org. Meer informatie op www.woneninbalans.org.

Isolerend enkelglas past wél in een jaren twintig kozijn
Nieuwbouwhuizen worden tegenwoordig standaard voorzien van isolerend dubbelglas. De gevel, vloer en het dak van nieuwgebouwde huizen is ook geïsoleerd, zodat de isolatie in evenwicht is. Vooroorlogse woningen, legt Gerwin van Vulpen van de Haagse Stichting Wonen in Balans uit, zijn echter niet geïsoleerd. "Als je daar zomaar sterk isolerend glas in zet, heeft dat grote gevolgen voor het binnenklimaat. Omdat de ramen ineens niet meer het koudste oppervlak van de woning vormen, gaat het vocht in de binnenruimte neerslaan op andere koude delen, zoals muren en vloeren. Dat vocht kan dan schimmelvorming veroorzaken, met als gevolg ongezonde lucht binnenshuis. Bovendien kan het vocht de kopse kant van houten vloerbalken aantasten, waardoor de constructie gevaar loopt. Wil je zo'n oude woning toch voorzien van dubbelglas, dan zul je ook de rest van het huis moeten isoleren: de muren, de vloer en het dak. Maar om dan nog aan voldoende frisse lucht in huis te komen, zul je ook nog eens een mechanisch ventilatiesysteem moeten installeren."
Kortom, wil je dit goed doen, dan zal je hele huis bouwtechnisch op de schop moeten.

Maar er zijn eenvoudiger oplossingen, zegt Van Vulpen. Hij spreekt uit ervaring, want zijn eigen droomhuis in de Haagse Bloemenbuurt, aan de Goudsbloemlaan, heeft hij inmiddels voorzien van nieuwe ramen.

"Wij hebben juist niet gekozen voor dubbelglas maar voor het isolerend enkelglas van Van Ruysdael, dat ook gebruikt wordt bij monumenten. Dat enkelglas past niet alleen in de originele kozijnen, maar ook in de totale bouwconstructie van het huis, waardoor het huis in balans blijft en het binnenklimaat gezond. De isolatiewaarde is uiteraard minder dan die van HR++-glas, maar toch levert deze aanpassing ons, in combinatie met vloerisolatie, een energiesprong op van twee labels. We hebben zelfs de originele roedeverdeling weer op de ramen aangebracht. Hierdoor heeft ons huis zijn oorspronkelijke uitstraling weer terug."

De gemeente Den Haag heeft een handig schema laten maken, waaruit valt af te lezen welk type glas je moet kiezen om de totale constructie 'in balans' te houden. Dit schema geeft Van Vulpen gelijk: bij een huis met een niet of nauwelijks geïsoleerde gevel, past dun isolerend enkelglas het beste. Hoe beter de gevelisolatie, hoe dikker de ramen kunnen zijn, zonder problemen voor binnenklimaat en woningconstructie. "De gemeente Den Haag loopt helaas niet met dit schema te koop. Zij willen nu eindelijk eens 'meters maken' met de

CO2-besparing in de stad. Daarom gaat de voorkeur van het college uit naar het subsidiëren van juist het dikke 24 millimeter glas, dat bij geen enkel huis uit de jaren twintig in de originele kozijnen past. Wij hebben bij het college een verzoek ingediend om buurtbewoners in vooroorlogse wijken ook subsidie aan te bieden voor lichter isolerend glas, maar of dat verzoek ook wordt ingewilligd, weten we nog niet."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden