Recensie

Kunst op walnootformaat voor de allerrijksten

Gebedsnoot, toegeschreven aan Adam Dirckz, ca. 1500–1525, Rijksmuseum. Foto: Rik Klein Gotink Beeld TR BEELD

Adam Dircksz maakte begin zestiende eeuw de kleinst mogelijke kunstwerken voor de rijkste mensen van West-Europa.

Een zwaard van 5 millimeter, een kindje Jezus van 3 millimeter, vingerkootjes van 2 millimeter, takken met blaadjes van een halve millimeter. 'Small wonders' heet de tentoonstelling in het Rijksmuseum waar het houtsnijwerk van Adam Dirksz is te zien: volledig uitgewerkte 3D-afbeeldingen in de vorm van een uitgeholde walnoot. Een zeldzaam goed gekozen titel, want kleiner dan dit is niet voorstelbaar en stuk voor stuk zijn de werken wonderbaarlijk.

In het begin is het lastig kijken. Hoe kijk je naar een ronde afbeelding van 4 tot 6 cm doorsnee, waarop meer dan twintig personen zijn afgebeeld? Je ogen moeten wennen, maar je geest moet ook wennen. Wat is dit allemaal, hoe kan dit gemaakt zijn? Pas na een tijdje herken je de structuren. Ah, die man met dat kruis op zijn rug is natuurlijk Jezus, die knielende man met die pot in zijn handen is een van de drie koningen, achter Hiëronymus ligt zijn leeuw.

Tekst loopt door onder afbeelding

Eva van Conrad Meits. Foto: Thomas FuchsBeeld rv

Anno 1500 zullen de eigenaren van deze gebedsnoten de religieuze motieven makkelijk hebben herkend. Alle afgebeelde verhalen en thema's doen denken aan de schilderijen uit die tijd: een ruïne als kerststal, een os en een ezel en een kindje op stro; Pilatus die zijn handen wast; drie mannen aan het kruis. 

Maar wat het zo bijzonder maakt, zijn de minuscule details: de ribbenkast van Jezus aan het kruis, de lansjes die in de lucht priemen, de teugels van de paarden, het geketende aapje, de droevige uitdrukking op Jezus' gezicht, een ladder die tegen het kruis aan staat.

Adam Dirksz was de maker van dit microsnijwerk uit buxushout. Op één van de gebedsnoten zette hij zijn signatuur Adam Theodrici. Gezien de overeenkomst in stijl en kwaliteit wordt al het priegelige houtsnijwerk uit die tijd aan hem en zijn atelier toegeschreven. Behalve gebedsnoten op walnootformaat zijn dat altaartjes, minidoodskistjes, rozenkransen en monstransjes.

Tekst loopt door onder afbeelding

Adam van Conrad Meits. Foto: Thomas FuchsBeeld rv

De man moet bijziend zijn geweest om dit te kunnen maken. En in het bezit van dunne vingers. Want hij moest prutsen met mini-gereedschap om overal bij te kunnen. Hij had een slimme truc: boven in de ronde bolletjes maakte hij een luikje. Zo kon hij er ook van boven bij met zijn mesjes, gutsjes en priempjes.

Emoties

Vanwege de hoge kwaliteit van het werk werd lang gedacht dat Adam uit de Zuidelijke Nederlanden kwam. Daar was de kunst rond 1500 al zeer ontwikkeld. Denk maar aan schilders als Jan van Eyck en Rogier van der Weyden. Maar het onderzoek dat werd gedaan voor deze tentoonstelling wees uit dat hij zeer waarschijnlijk uit Delft kwam. De kopers van zijn werk kwamen veelal uit deze stad of andere noordelijke steden als Gouda en Alkmaar, aldus conservator Frits Scholten die er uitgebreid onderzoek naar deed. Ook kwam de naam Adam alleen in Delft veel voor.

Volgens Scholten mogen we onderhand wel constateren dat de Noordelijke Nederlanden rond 1500 niet zo achtergebleven waren als we wel denken. Ook de beroemdste beeldhouwer van die tijd, Klaas Sluter, kwam immers uit Haarlem. In beeldhouwkunst en kunstnijverheid deed het noorden van het land niet onder voor het zuiden. Maar een opvolger had Adam niet. Hij was kennelijk de enige die dit vak verstond. Met hem sterft zijn vak uit. In zijn atelier had hij wel assistenten die voornamelijk de versiering van de buitenkant voor hun rekening namen.

Tekst loopt door onder afbeelding

Gebedsnoot van Adam Dirckz.Beeld RV

De gebedsnootjes en altaartjes waren bestemd voor privédevotie. Ze konden helpen om de aandacht gericht te houden op het lijden van Christus, moeder Maria en heiligen. Ze lieten de emoties zien die je moest voelen: verdriet, lijden en het zegevieren van de herrezen Christus. Maar je kon er ook mee pronken. De gebedsnootjes waren klein, maar erg duur. In de zeventiende eeuw kostten ze wel duizend guldens. Alleen rijke patriciërs en vorsten konden ze kopen. Adam maakte voor ieder een geheel eigen exemplaar. Zijn originaliteit daarbij is opmerkelijk groot. Op herhalingen valt hij niet te betrappen.\

Op de expositie in het Rijksmuseum zijn veertig stukken uit Adams atelier te zien. Ze komen uit de hele wereld, onder meer uit particuliere collecties. Dat is ongetwijfeld te danken aan de goede naam van de drie instanties die bij deze tentoonstelling betrokken zijn, naast het Rijksmuseum The Art Gallery of Ontario in Toronto en The Metropolitan Museum of Art in New York.

Tekst loopt door onder afbeelding

Gebedsnoot van Adam Dirckz.Beeld RV

De tentoonstelling is aangevuld met beeldhouwwerken van tijdgenoten, zoals van de in Mechelen werkzame Duitser Conrad Meit, de Meester van Elsloo uit Limburg en Jan van Steffeswert uit Maastricht. En al zijn die werken iets minder klein, ze doen de ogen niet minder glimmen. Meits levensechte portretten van Margaretha van Oostenrijk en Philibert van Savoye, en vooral zijn sensuele Adam en Eva, laten zien wat een hoog peil van beeldhouwen er toen was.

Dat we al die kleine objecten kunnen zien, is te danken aan de vormgever van deze tentoonstelling, Aldo Bakker. Hij plaatste de kunstwerken in glazen vitrines, die staan op ruime toonbanken waarop je kunt leunen. Zo kun je in alle rust kijken. Er hangen zelfs speciaal ontworpen loepen, waarmee het vakmanschap nog beter te bewonderen is.

'Small wonders, Middeleeuwse beeldsnijkunst op de millimeter' is te zien tot en met 17 september in het Rijksmuseum, zie www.rijksmuseum.nl.

Ga bij het bezoeken van de tentoonstelling vooral naar de site smallwonders.nl. Daarop wordt ingezoomd op sommige objecten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden