Kunst om mee te pronken

Willem van Haecht, De kunstkamer van Cornelis van der Geest, 1628 (Trouw) Beeld
Willem van Haecht, De kunstkamer van Cornelis van der Geest, 1628 (Trouw)

Op de zeventiende-eeuwse schilderijen van ’kunstkamers’ hangen de miniversies van Titiaan of Rubens boven, onder en naast elkaar. Soms wel 54 meesterwerken op één doek.

Met veel geduld en precisie kopieerden zeventiende-eeuwse schilders als Frans Francken, Jan Bruegel de Oude en Willem van Haecht de schilderijen van hun vakbroeders, zoals ze hingen en stonden in de kunstkamers van hun opdrachtgevers.

Knap gedaan. Maar wat was de zin van deze kopieerdrift? Waarom zou iemand een schilderij van schilderijen laten maken, als hij de originelen in zijn bezit heeft?

Om mee te pronken. Kunst was een statussymbool in de zeventiende eeuw. Met een ’constcamer’, zoals deze werken gingen heten, kon je laten zien dat je veel schilderijen bezat, maar vooral dat je smaak had en veel van kunst wist. Want het was niet gezegd dat de afgebeelde werken allemaal werkelijk in het bezit van de eigenaar van de constcamer waren.

Het genre, dat momenteel te bewonderen is in het Mauritshuis, ontstond na 1610 en was vrijwel alleen in Antwerpen gedurende de zeventiende eeuw populair. Daar bloeide toen de welvaart op door het Twaalfjarige Bestand en konden burgers zich de luxe van een kunstverzameling veroorloven.

Kennis en intellectuele ontwikkeling waren belangrijk in die tijd. Er was onder de welvarende burgerij een grote belangstelling voor het werk van antieke schrijvers en filosofen. Kennis van kunst werd in deze kringen ook zeer gewaardeerd. De constcamers gaven daarom veel stof om over te praten en de eigen kennis te etaleren. Dergelijke gesprekken – de uitwisseling van kennis – waren heel typerend voor die tijd, zegt conservator Ariane van Suchtelen van het Mauritshuis.

Een voorbeeld van zo’n erudiete kunstverzamelaar was Cornelis van der Geest. Hij was een van de grootste verzamelaars van Antwerpen.

De schilder Willem van Haecht schilderde meerdere kunstkamers voor Van der Geest, die bestaan uit gefantaseerde paleisachtige ruimtes waarvan de muren compleet gevuld zijn met schilderijen.

Ook op de tafels en vloer staan werken, soms houden mensen ze in de hand. Daartussen staan nog tal van beeldhouwwerken.

Niet alles was in het bezit van Van der Geest. Het was meer de bedoeling om een afgerond geheel met een bepaalde betekenis weer te geven, dan alles letterlijk uit de verzameling te tonen. We zien zo wat in het zeventiende-eeuwse Antwerpen de belangrijkste schilderkunst werd gevonden. Daarbij hoorden oudere Vlaamse meesters zoals Jan van Eyck en Quinten Massys, maar ook tijdgenoten als Rubens en Pieter Aertsen. Italiaanse werken uit de zestiende eeuw werden ook afgebeeld, al zullen die niet verkrijgbaar zijn geweest voor gewone burgers.

Op een van Van Haechts schilderijen krijgt zijn opdrachtgever Van der Geest bezoek van aartshertog Albrecht en aartshertogin Isabella, een waargebeurd verhaal. Het paar bewondert Madonna en kind van Massys, wil het zelfs kopen, maar Van der Geest wil er geen afstand van doen. Op de tentoonstelling hangt deze Madonna en kind naast het werk waarop het gekopieerd is. Er hangt ook een bijzonder mooi portret van Van der Geest zelf, geschilderd door Anthony van Dyck. Met zijn korte, grijze haar, pientere ogen en getrimde baardje ziet hij er opmerkelijk hedendaags uit.

In het Mauritshuis hangen ook constcamers van aartshertog Leopold Wilhelm. Daar blijkt duidelijk het standsverschil met de burger Van der Geest. Leopold Wilhelm bezat een onwaarschijnlijke hoeveelheid beroemde werken van Italiaanse meesters als Veronese, Tintoretto en Titiaan. Een groot deel ervan hangt nu in musea, maar van een aantal is de verblijfplaats onbekend.

En dat brengt een ander interessant aspect van de constcamers naar voren: dit zijn de enige werken waarop deze ooit beroemde werken nog zijn te zien.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden