Kunst maakt het leven en de man aantrekkelijker

De afgelopen week mocht ik aanschuiven bij het jaarlijkse diner van de museumdirecteuren van Nederland. Het is toch opmerkelijk, zo begon ik mijn lezing over kunst en evolutie, dat ondanks de terugtredende overheid en de hogere toegangsprijzen, het museum- en tentoonstellingbezoek nog steeds toeneemt. Het Rijksmuseum voert de ranglijst aan met jaarlijks bijna 2,5 miljoen bezoekers en staat daarmee 22ste op de lijst van meest bezochte musea ter wereld - het Louvre in Parijs staat eerste met 8,6 miljoen bezoekers. Als zo veel mensen van kunst genieten en ook zo veel mensen bezig zijn kunst te produceren, van schilderen tot schrijven en van fanfare tot fotografie, is de onvermijdelijke vraag: waarom kunst? Waarom steken mensen zoveel tijd, geld en energie in iets wat niet onmiddellijk evolutionair nut lijkt te hebben?

Om die vraag te beantwoorden moet je allereerst kijken wanneer kunst is ontstaan. Dat begon toen onze voorouders in het Rijk der Verbeelding zijn gaan leven. Over plaats en tijd wordt gesteggeld, maar veel experts wijzen naar de grotschilderingen van jachtdieren, die in Zuidwest-Europa en op Sulawesi zijn aangetroffen, als de eerste manifestatie van kunst bij de moderne mens, zo'n 40.000 jaar geleden. Dat kon dankzij een eigenschap waarover homo sapiens beschikte, en andere mens- en apensoorten niet: taal. Door taal konden onze voorouders bij het kampvuur over iemand praten die niet aanwezig was: "Wist jij dat Bert en Jolanda een affaire hebben?"

Het was vervolgens een kleine stap om taal te gebruiken om verzinsels te verspreiden; de fantasie was geboren. In het boek 'Mismatch' beschrijven Ronald Giphart en ik hoe taal onze voorouders de mogelijkheid bood om een virtuele wereld te creëren waarin de woordkunst en de beeldende kunsten hun plek kregen.

Als tweede kijken evolutionair wetenschappers naar de verspreiding van kunst. In tegenstelling tot wat postmodernisten en sociaal constructionisten, die nog steeds de dienst uitmaken in de kunst- en geesteswetenschappen, hebben beweerd, blijken mensen overal ter wereld ongeveer dezelfde kunstsmaak te bezitten. Mensen uit alle culturen blijken een voorkeur te hebben voor foto's en schilderingen van landschappen die nog het meeste lijken op de savanne waar onze voorouders vandaan komen: een groen, heuvelachtig graslandschap, met bomen om je achter te verschuilen, een beekje met stromend water om van te drinken.

De derde vraag is of kunst evolutionair voordeel biedt in de zin dat het onze voorouders hielp te overleven en zich voort te planten? Daar zijn evolutionair wetenschappers het niet over eens. Sommige beweren dat kunst niets meer is dan een bijproduct van een groot mensenbrein. Kunst is 'cheesecake for the mind' schreef de beroemde evolutionair psycholoog Steven Pinker.

Kunst is aangenaam omdat die zaken die in de natuur voorkomen overdrijft en verfraait. Kijk naar de perfecte lichamen van Michelangelo, de fruitmanden van Caravaggio, of de landschappen van Van Gogh. Mooi om naar te kijken, maar je hebt er niets aan. Net zoiets als porno.

Mijn wetenschappelijke overtuiging is dat kunst wel evolutionair nut heeft. Allereerst is kunst voor de makers ervan een soort pauwenstaart, waarbij met name mannelijke kunstenaars hun creativiteit en vindingrijkheid tonen met als uiteindelijk doel vrouwen te versieren. Onderzoek in de muziekwereld laat zien dat veel meer mannen muzikant zijn dan vrouwen, en met name ook in de leeftijd waarop ze op zoek zijn naar liefdespartners (tussen de 20 en 40 jaar). Verder blijkt dat beeldende en schrijvende kunstenaars gemiddeld meer affaires en meer kinderen hebben dan mannen met een gewone baan.

Waarom consumeren we graag kunst? Kunst kan oplossingen bieden voor problemen waarmee de mens tijdens zijn leven geconfronteerd wordt. Een roman van Danielle Steel of een film van Fellini bieden een virtuele wereld aan waarin je je kunt voorbereiden op je liefdesleven.

Werkt dat ook? Amerikaans onderzoek uit 2013 liet zien dat mensen die meer lezen meer inlevingsvermogen hebben. Dat geldt alleen voor mensen die fictie lezen. Er was geen effect voor non-fictie. Dat is dan ook géén kunst, hield ik de directeuren voor.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden