Kunst is een oefening in driftbeheersing

interview | Kunst stelt ons in staat te trainen onze primaire reacties te beheersen, meent Denker des Vaderlands René Gude. Daardoor kunnen we ons inleven, en vervolgens in actie komen.

Een groot zwart blok stond er 7 september op de voorpagina van The Independent on Sunday. Zo besteedde de Britse krant aandacht aan de onthoofding door IS van de Britse taxichauffeur Alan Henning. Het was een indrukwekkende oplossing voor de vraag waar veel krantenredacties mee worstelen: wat doen we met gruwelijke propagandabeelden? De afgelopen maanden zijn de media terughoudend geweest met het tonen van executiefoto's van IS, die op internet met een paar muisklikken te zien zijn. Maar ook als de beelden van executies of martelingen niet perse propagandadoeleinden dienen, is er op krantenredacties vaak discussie over de vraag hoe expliciet je marteling wilt laten zien.

"Terecht", zegt René Gude, Denker des Vaderlands. "De meeste kranten hebben als werkhypothese dat de wereld verbeterd wordt door problemen op te lossen. De bescheiden taak die daar voor de krant uit voortvloeit is dan vervolgens het leed in de wereld onder de aandacht te brengen, de onwetendheid en onverschilligheid op te heffen, zodat er een sense of urgency bij publiek en politiek ontstaat en er naar humanitaire, diplomatieke of zelfs militaire maatregelen gezocht kan worden."

Dan moeten we de beelden toch juist heel expliciet maken?

"Nee. Onze natuurlijke reactie op dit soort beelden is walging, en bij walging wenden we ons hoofd af, slaan we de bladzijde om, zappen naar een andere zender."

Waarom doen we dat? We zijn toch gruwelijk nieuwsgierig?

"Dat wegkijken is een goede, menselijke, instinctieve reactie; die aversie ontstaat vanwege mijn eigen kwetsbaarheid. Ik wil niet gefolterd worden, wegwezen.

"Maar als dat gebeurt, mist de journalistiek zijn doel. Beelden moeten raken, niet afschrikken. Daarom woedt die discussie over explicietheid van getoonde beelden al zolang de journalistiek bestaat."

Wat is de oplossing?

"Het professionele gesprek van de beeldredactie. Bij elke schokkende foto wordt bepaald of plaatsing de lezer zal betrekken bij het wereldgebeuren of juist afschrikken. Het probleem is vaak niet te weinig sense of urgency, maar te veel. Als we de 'inertie door afschuw' als onverschilligheid uitleggen, ga je mensen ten onrechte kil noemen en kom je bovendien in de verleiding om de beelden steeds akeliger te maken om effect te sorteren. Daar wordt de wereld niet aardiger en niet beter van."

Ik vertel Gude dat ik kunstenaars wel marteling heb zien verbeelden, zonder dat dit de aversie oproept waarover hij nu spreekt. Ik toon hem beelden van Harry Haarsma, waar ik naar bleef kijken. De beelden waren onderdeel van een hele wand in een tentoonstelling in De Ketelfactory in Schiedam, een paar jaar geleden. Eindeloos bleef ik kijken naar een deel van de wand waar je een gefolterde, gebrandmerkte rug van een Koerd ziet. Het beeld van zo'n rug zou je ook in de krant kunnen tegenkomen. En inderdaad, de kans zou dan groot zijn, dat je snel de bladzijde omslaat. Naast deze rug had Haarsma een donkerrood met blauwe tekening geplaatst met een vergelijkbare u-vorm, iets tussen een hoefijzer en een net niet gesloten schakel in. Daardoor ging ik de vormen vergelijken, tellen, nadenken over de werkwijze van de beul, en werd ik het beeld ingezogen. Voor het eerst van mijn leven, vertel ik Gude, heb ik minutenlang gekeken naar beelden van kwetsbaarheid.

"Jouw ervaring toont de functie die kunst kan hebben", zegt Gude. "Dat is het sophisticated maken van een reactie op een beeld dat wij zien. Een van de meest indrukwekkende beelden die wij kennen, is een gemartelde figuur, bij wie je de effecten van de marteling nog ziet.

"Om dit soort beelden van martelingen te tonen kan de kunstenaar een andere methode toepassen dan de journalist. "Met hodos betekent 'weg waarlangs je gaat', de hobbels die je neemt, de route die je kiest door de chaos van beelden en concepten die dagelijks op je af komen. In dit geval gaat het om de route die de kunstenaar welbewust kiest om de indruk die schokkende beelden op ons maken te beïnvloeden. De methode van de kunstenaar, en ook die van Haarsma, is die van de omweg.

"Naast de beschadigde rug plaatst Haarsma de onschuldige vorm van een hoefijzer. Een vorm die nota bene symbolisch is voor geluk hebben, net zoals een klavertje vier de vinder geluk zou brengen. Zo ontstaat er beeldrijm, die jou in een andere stemming brengt, waardoor je niet wegkijkt, je niet terugtrekt, maar blijft kijken."

En wel wat gaat doen?

"Het vormen van politieke handelingsperspectieven is aan de toeschouwer. Daar zal het de kunstenaar in eerste instantie niet om zijn gegaan. Maar als de toeschouwer zich vol afschuw afwendt is de eventuele politieke stellingname verder weg dan ooit. Met zijn beelden probeert Haarsma een weg te vinden om de kijker empathisch te laten blijven."

Wat betekent empathisch precies?

"Je kunnen verplaatsen in iemand anders. Alleen door langer te kijken, kun je je enigszins inleven in de situatie van deze Koerd. En inleving is een eerste stap op weg naar actie."

Waarom is die omweg nodig? Is empathie altijd een secundaire reactie?

"Nee. Als jouw broer voor je ogen wordt gefolterd, dan had je geen omweg nodig. Je zou er bovenop duiken. Primaire empathie zit in mensen ingebakken, maar die betreft mensen waar wij ons direct voor verantwoordelijk voelen: ons gezin, onze familie, onze vrienden en misschien, als er een vliegtuig uit de lucht wordt geschoten, ook nog wel onze landgenoten. Maar daar wordt de woede toch snel overgenomen door afstandelijke afschuw. En dan hebben we de omwegen van de kunst nodig."

Wat doet zo'n omweg?

"De omweg zorgt ervoor dat je tijd wint. Onze instinctieve reactie is onmiddellijk wegkijken, nog voor je iets gezien, gedacht, gevoeld hebt. De tijd die Haarsma wint, zorgt ervoor dat we onze primaire aandrang weg te kijken even beheersen en dat maakt het mogelijk om tot een meer bezonnen reactie te komen op zo'n beeld. Doordat er tijd wordt gewonnen, wordt een primaire reactie overschreven door een secundaire reactie. Dat doet me denken aan een heel basaal inzicht van de Duitse filosoof Max Scheler. Cultuur, de hele beschaving, is ontstaan dankzij ons vermogen om aan een primaire aandrang niet direct gehoor te geven, maar door uitstel van reactie en er een secundaire reactie voor in de plaats te stellen."

Cultuur ontstaat in de tijdspanne tussen prikkel en bevrediging ervan.

"Je kunt in leven blijven door bij hongerprikkels een rauwe aardappel op te vreten. Maar de mensheid is een succesvolle diersoort geworden door te leren dat je een aardappel ook eerst kunt koken. Zoiets simpels als een gekookte aardappel is al meteen een hoogtepunt van cultuur. Je moet ervoor het vuur al van de goden hebben gestolen en dan nog ontdekken dat een aardappel efficiënter te verteren is als je hem niet meteen opschrokt, maar enige tijd in water kookt of in de as poft.

"Als je dan ook nog leert een aardappel terug in de grond te stoppen om na een paar maanden er een veelvoud van te oogsten, dan zie je helemaal hoezeer de kunst van het uitstel je het leven kan veraangenamen. Maar dat is tamelijk wonderbaarlijk, niet veel dieren hebben die weg naar het betere leven al gevonden.

Een functie van kunst zou kunnen zijn ons uitstel te geven in meer complexe emoties in plaats van die onmiddellijk te willen bevredigen, zoals afkeer als je geconfronteerd wordt bij martelpraktijken."

Zijn die uitgestelde emoties dan nog wel echt, wordt ons leven niet erg sophisticated?

"Een romantische kritiek op beschaving, cultuur, esthetiek is inderdaad dat alles onecht wordt, gekunsteld. Onvoorziene kosten van beschaving door uitstel zijn dat we nerveus worden van het onderdrukken van primaire aandriften. Je hoeft geen fan van de psychoanalyse te zijn om Freud daarin gelijk te geven. Het uit de hand lopen van uitstel van directe behoeftebevrediging kan ertoe leiden dat er helemaal geen bevrediging meer volgt. Het lijkt mij niet overdreven om kunst te zien als een cultureel fenomeen, dat in eerste instantie instemt met uitstel van behoeftebevrediging, maar dat tegelijk doelbewust tracht in het uitstel de weg niet kwijt te raken. Kunst streeft doelbewust naar het bereiken van bevrediging op een hoger niveau.

"Het kijken naar de elkaar tegensprekende beelden van Haarsma, is een oefening in driftbeheersing. We slaan er niet meteen op, maar rennen ook niet meteen weg. Toch is het uitstel ook niet gelijk te stellen met vertwijfeling. Het gaat erom momenten van gerichte aandacht te creëren die de belofte van sophisticated empathie in zich dragen.

Kunst stelt ons in staat te trainen onze primaire reacties niet alleen domweg te beheersen, maar om een onderzoek naar alternatieven te starten. Alternatieven die soms faliekant mislukken, gekunsteld, onecht worden. Dat kan. Maar we komen zo ook tot weloverwogen, secundaire reacties, waardoor we weerbaarder kunnen worden, en ons te weer kunnen stellen tegen barbarij."

René Gude: 'Met zijn beelden probeert Harry Haarsma een weg te vinden om de kijker empathisch te laten blijven.'

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden