Kunst gaat over het nu

Holland festival | e genieten allebei wereldfaam, componist Louis Andriessen en regisseur Pierre Audi. Voor de nieuwe Andriessen-opera 'Theatre of the World' - zaterdag is de première - werken ze voor het eerst echt samen.

De opera 'Theatre of the World' handelt over de zeventiende-eeuwse Duitse jezuïet Athanasius Kircher, een gepassioneerd onderzoeker die zijn neus stak in de egyptologie, aan geneeskunde deed, een encyclopedie over China schreef en componeerde. Alsof dat nog niet genoeg was, ontwierp hij ook een robot, trad hij op als illusionist, doceerde hij Syrisch en hield hij van sterke verhalen. Zo'n veertig boeken getuigen van zijn werklust en interessegebieden. Een opera over een fantast dus, een complexe historie over een complex figuur, typerend voor het jongensachtig heen en weer flitsende brein van Andriessen.

Pierre Audi is inmiddels iets meer dan een kwart eeuw directeur van De Nationale Opera (DNO). Drie Andriessenopera's had hij op de bühne. Nu heeft hij voor het eerst een productie van Neerlands meest gelauwerde componist ook geregisseerd, op diens verzoek. Audi: "Louis zoekt geen psychologische lijn. De libretto's in zijn zes grote opera's tot nu toe - als je 'Reconstructie' uit 1969 meetelt, waaraan hij met vier anderen werkte - zijn niet per se logisch, hij bouwt een utopisch werk. De regels van het negentiende-eeuwse operamodel, daar trekt hij zich niets van aan, en ook met modernere werken als 'Wozzeck' en 'Lulu' van Alban Berg voelt hij zich in formele zin niet verbonden. Louis brengt als componist, en dat is bijzonder, diverse kunstvormen samen: dans, theater, beeldende kunst, puur muziek. Je ziet aan zijn manier van componeren dat hij de vrijheid nodig heeft om te switchen tussen diverse muzikale stijlen. Muzikaal klopt het volledig wat hij doet, maar hij denkt niet na over de enscenering, die verantwoordelijkheid legt hij bij de regisseur.

"Opera als genre bestaat zo'n vierhonderd jaar. In Nederland wordt pas sinds begin vorige eeuw opera gecomponeerd. Het gebrek aan traditie maakt dat componisten zich niet gebonden voelen aan een bepaalde schrijfmethode. Michel van der Aa, Martijn Padding, Guus Janssen, ze denken allemaal out of the box. De vader van dit alles is Louis."

Is dat de toekomst van de opera, het out of the box-denken?

"Ik kan niets voorspellen, maar ik geloof van niet. Ik ben directeur van een operabedrijf, dus vanzelfsprekend vind ik traditionele dramaturgische opera's net zo belangrijk als hedendaagse werken. Alle kunsten gaan door neo-fases. Mensen zijn retro, avant-garde en noem maar op; trends in de kunst keren telkens terug. Ik hoop dat de opera's van de toekomst divers zijn en worden geschreven door allerlei soorten componisten. Een groot componist opereert boven elke stijl. Dat is belangrijk voor de natuurlijke beweging in de kunsten, dat de excellentie komt bovendrijven.

"Louis imiteert niemand, en niemand heeft hem geïmiteerd. Ik weet nog dat ik zijn muziek ontdekte, via de autoradio, in Londen. Dat was in de tijd dat ik druk was met mijn Almeida Theatre aldaar. Ik hoorde 'De staat', die muziek was totaal nieuw voor mij, fantastisch. Ook de theatraliteit en het monumentale ervan. Van daaruit kwam onze eerste ontmoeting tot stand, ik heb hem uitgenodigd. Ik was nog nooit in Nederland geweest...

"Opera kan een heel persoonlijke samenstelling van kunsten zijn, je kunt gaan shoppen en kiezen voor iets meer dans, iets meer muziek, een beetje theater, wel of geen groot kooraandeel enzovoort. En dat is wat Louis heel duidelijk doet."

Is dat een kwaliteit of onzekerheid?

"Misschien is het onzekerheid, maar Louis is zo briljant als componist, dat hij die in een vorm kan gieten die autoriteit heeft. Een personage als Kircher is ook onzeker en vraagt zich als kunstenaar af: 'Wat blijft er over van mij als ik er straks niet meer ben, wat is het effect van wat ik heb gedaan?' Ik geloof dat deze opera dicht bij een autobiografisch werk van Louis komt, dat vind ik ontroerend. Ook hij zal zich afvragen: doet mijn werk er alleen nu toe of ook in de toekomst? In onze tijd, waarin mode en de waan van de dag dominant zijn, is de intrinsieke waarde van een kunstwerk relatief. Dat betekent dat je je niet te veel moet afvragen of kunst die je maakt van blijvend belang is. De kunst van nu communiceert met het nu."

Louis Andriessen was erg onder de indruk van uw enscenering van Schönbergs 'Gurre-Lieder', eind 2014. Op grond daarvan heeft hij u gevraagd om 'Theatre of the World' te regisseren. Is dit een comfortabel werk voor u?

"Louis heeft mij gevraagd omdat ik me thuis voel in dit soort absurditeit. Er zitten twee kanten aan mijn werk: een sobere en een extreem gekke. Ik leef niet in een gesloten wereld waarin alles moet kloppen. Het absurdistische roept veel vragen op, maar ik ben er niet op uit om die te beantwoorden. Een regie is voor mij een ontdekkingsreis. Samenwerken met andere kunstenaars, in dit geval de Quay Brothers die het decor en de videobeelden verzorgen, vind ik altijd interessant, en dat weet Louis.

"Ik heb vanuit de partituur gewerkt, geprobeerd die tot leven te brengen. Er zit geen logica in de opbouw van de scènes, maar er is wel een leitmotiv, het Faustthema. We hebben te maken met god, de wetenschap, en met de duivel als een deus ex machina. Deze opzet, deze basis van het libretto, is natuurlijk heel klassiek. Maar als je dit alles letterlijk gaat interpreteren, is de opera niet meer interessant. De bibliotheek van Kircher op het toneel met daarin wat leerlingen, nee. De fantasie in dit verhaal is veel complexer. Er mogen best vraagtekens rijzen bij de toeschouwer.

"Ik werk met alleen zangers in deze opera, niet met figuranten. Waarom? Omdat de nachtmerrie, de reis van Kircher, zich in de hoofden van de personages afspeelt. Dit is een heel intiem werk. De opera vormt een reis door het universum van een bizarre man, die briljant was, maar nooit in alle opzichten perfect. Hij tast alles af. Zijn grootste fantasie gaat over zijn universaliteit: hij noemt zichzelf de renaissanceman die van alles wat weet. Maar je moet wat hij beweert wel met een korreltje zout nemen. Kircher was een kunstenaar die flirtte met alles en iedereen, dat was zijn kracht."

Bent u een soort Kircher van het operagenre?

"Een operabaas moet alles doen. Ik ben zelf sowieso enthousiast over alle aspecten van de kunstvorm opera, en over alle soorten die er zijn."

Maar u moet wel kritisch zijn.

"Ja, maar mijn eerste taak is: alles presenteren. En uiteindelijk ben ik niet degene die beslist. Het publiek beslist. Ik vind het belangrijk dat de programmering van een opera een artistieke geste is. Het moment waarop een werk wordt gepresenteerd, moet in balans zijn met de relevantie. De keuze van de opera's en de teams die eraan werken, zorgt voor het profiel van het bedrijf, en dat profiel moet relevant zijn en niet museaal. Je kunt niet een specialist zijn in alles, maar je kunt heel diep gaan in de verschillende opera's die je presenteert. Dat past goed bij mijn karakter. Ik ben iemand die ervan houdt om heel verschillende dingen te ontdekken. Ik zou nooit directeur van een operahuis zijn geworden als ik niet enthousiast zou zijn over de veelheid aan mogelijkheden, over de totaliteit. Ik wil ook dat componisten een kans krijgen om te worden gehoord. Ze moeten hun werk op het podium ervaren, dat hebben ze nodig. Pas dan kunnen ze verder.

"Een componist laat een partituur achter, een regisseur laat niets achter. Mijn werk sterft op het moment dat je kijkt. Hooguit heeft de optelsom van wat ik heb gedaan enig effect op de volgende generatie. Maar ik moet accepteren dat de essentie van mijn werk gaat over het nu. En dat is ook mooi. Het is een afspiegeling van de menselijke existentie. We zijn voor heel korte tijd op deze aarde. Als we de dood accepteren, kunnen we aanvaarden dat ons werk tijdelijk is. Een componist heeft een partituur, een architect een gebouw, maar een regisseur is een dienaar van andere kunstenaars. Hij probeert iets te bieden wat de diverse aspecten van een werk verduidelijkt. Wat voor mij interessant is: ik transformeer in een andere regisseur dankzij het werk. Ik moet een Andriessenregisseur zijn, een Wagnerregisseur. Ik heb geen eigen stijl, zo zit ik niet in elkaar.

"Ik weet niet precies waar ik sta, de veelheid aan richtingen houdt me alert. Kircher wist het ook niet: hij was in de war over waarvoor hij eigenlijk stond. In de epiloog van 'Theatre of the World' oppert hij dat van alle chaos misschien alleen schoonheid overblijft. Dat is het belangrijkste moment van de opera, vlak voordat Kircher sterft. Je kunt veel doen, je kunt in een absolute chaos opereren, en toch op zoek zijn naar de essentie - of is het de waarheid die je zoekt? Wie zal het zeggen?

"Iemand die alles weet of wil weten, is echt een tragedie. Het is not done om alles te weten. Daar liep ik in mijn tijd in Londen tegenaan, én een theater leiden én regisseren én opdrachten verstrekken kon helemaal niet, volgens de Engelsen. In Nederland verdween het probleem als sneeuw voor de zon. Een combinatie van regisseren, een operahuis runnen en artistiek directeur zijn van het Holland Festival? Prima.

"Een personage als Kircher is voor mij een heel logische figuur, maar het is een personage dat niet altijd goed wordt begrepen. Deskundigen vinden hem louche, niemand heeft vertrouwen in de kwaliteit van zijn werk. Het boeiendste is dat hij komt met het concept dat alles in één boek te vinden is. Het alles kunnen weten, was een nieuw idee. Hij maakte een verbinding tussen kunst, astronomie, mathematiek en filosofie. In zijn tijd praatte Kircher over heden én verleden. Een moderne man."

Wilt u een moderne man zijn?

"Ik ben niet modieus, niet iemand die een trend zoekt. Ik vind relevantie belangrijk. Kunst kan ons helpen om dingen te relativeren, en op kunst kun je bouwen. Oude kunst is net zo belangrijk als nieuwe. Een verwoeste tempel in Palmyra is even belangrijk als de opvolger van Louis Andriessen in de muziek. Die twee polen heb je nodig in de kunst. Grote kunstenaars zijn altijd geïnspireerd door het verleden, en dat zal altijd zo zijn en steeds weer terugkomen. Mijn taak als programmeur is een beetje te helpen dat wiel draaiend te houden, niet te snel en niet te langzaam."

Holland festival

'Theatre of the World': 11 t/m 19 juni in Koninklijk Theater Carré in Amsterdam. De opera maakt onderdeel uit van het Holland Festival. Meer informatie: www.operaballet.nl en www.hollandfestival.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden