Kunnen kiezen wie je bent

Ian Buruma zet zijn vrijheid af tegen die van zijn grootouders

In metalen dozen vol muizenkeutels vond Ian Buruma ze, in de schuur van zijn oom John in Sussex: honderden brieven die zijn grootouders aan moederskant elkaar schreven in hun lange leven. Het zijn veelal intieme liefdesbrieven van twee mensen die stapelgek op elkaar waren. Ze hadden het zeker vervelend gevonden dat ze gelezen zijn door hun kleinzoon, denkt de Brits/Nederlandse sinoloog.

Dat is dus wel gebeurd. Sterker: die kleinzoon heeft ze nu zelfs gepubliceerd in een boek, 'Hun beloofde land'. En de lezers mogen hem daar dankbaar voor zijn, want de brieven uit ruwweg 1915 tot het eind van de jaren zeventig geven een prachtig en ontroerend beeld van een Brits/Joodse familie uit de gegoede burgerij in de roerige twintigste eeuw.

De grootouders schreven elkaar vooral in tijden dat ze door oorlogen en geweld van elkaar gescheiden waren. En dat gebeurde nogal eens, want Bernard Schlesinger en Win Regensburg hebben de grote drama's van de twintigste eeuw aan den lijve ondervonden.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog lag Bernard lange tijd in de loopgraven in Frankrijk. Een kleine dertig jaar later, tijdens de Tweede Wereldoorlog, diende hij als legerarts in India. Zijn vrouw Win bestierde toen het grote huishoudenm - eerst in Londen, later op het Engelse platteland - en was vooral aan het begin en aan het einde van die oorlog doodsbang dat de nazi's Groot-Brittannië zouden veroveren.

Buruma citeert uitvoerig uit de brieven, interpreteert ze, geeft er een toelichting op en verbindt ze met zijn herinneringen aan zijn grootouders en hun vijf kinderen, onder wie zijn moeder Wendy. Op een tante na zijn ze allemaal overleden, opa en oma stierven al in de jaren tachtig. Buruma doet het met grote empathie. Hij was altijd dol op zijn grootouders.

Zowel de ouders van Bernard Schlesinger als die van Win Regensburg kwamen uit Duitsland en behoorden daar al tot de hoge middenklasse. Eind negentiende eeuw waren ze naar Engeland geëmigreerd in de verwachting dat in dit land nog betere kansen lagen. Dat bleek te kloppen: de vaders werden beiden succesvolle effectenmakelaars.

Zo snel mogelijk probeerden de Schlesingers en Regensburgs zich aan te passen aan de Britse samenleving, en slaagden daar ook in. In Duitsland behoorden ze als Joden tot een minderheid, in Engeland probeerden ze zich te ontworstelen aan die status "alsof het een onooglijk litteken was" en ontdeden zich van alle kenmerken "die op enig verschil wezen - taal, gebruiken, kleding en zelfs hun geloof, in elk geval de orthodoxe variant".

Ook hun kinderen, de grootouders van Buruma, ontpopten zich als loyale burgers en zogen de cultuur van het land van aankomst helemaal op. Bernard en Win voelden zich Britser dan Brits. Ze waren 'in extreme mate' trouw aan Groot-Brittannië, en dat kwam deels voort uit dankbaarheid. Want de samenleving waarin ze waren geboren en getogen had zich niet tegen hen gekeerd, "zoals de even loyale Joodse burgers in Duitsland was overkomen". Al stuitte de arts Bernard bij zijn zoektocht naar een baan wel eens op antisemitische sentimenten. Maar hun bestaan werd, anders dan in Duitsland het geval zou zijn geweest, niet bedreigd.

Met zorg volgden Bernard en Win de opkomst van de nazi's, ze voorzagen grote narigheid. Al een paar dagen vóór de Rijkskristalnacht in november 1938, toen op grote schaal Joden in Duitsland werden aangevallen en hun bezittingen vernield, besloten ze twaalf Joodse kinderen uit Berlijn op te nemen en naar Engeland over te laten komen, zij werden in feite hun pleegouders, en zouden de hele oorlog voor hen blijven zorgen, met financiële steun van de Joodse gemeenschap in Engeland.

Vanaf het moment dat Bernard naar India ging, kwam de zorg neer op de schouders van Win. Daarnaast had ze nog het nodige te stellen met de opvoeding van hun vijf eigen kinderen, en zeker met de oudste zoon John die 'een onophoudelijke bron van zorgen' was, niet in de laatste plaats omdat ze sommige van zijn opvattingen te 'verwijfd' vond. Ze pikte niet altijd de signalen op dat hij homoseksueel was. Met de nodige regelmaat schrijft Win aan haar man in India dat de jongen voor geen meter wil deugen, later wordt de toon wel wat vriendelijker. John Schlesinger zou het heel ver schoppen: hij werd een beroemd regisseur die schitterende films als 'Midnight Cowboy' maakte. Het was in zijn nalatenschap dat Ian Buruma de brieven van zijn grootouders aantrof.

De auteur betrekt de geschiedenis van zijn grootouders en hoe zij omgingen met vraagstukken over klasse, cultuur en nationaliteit nadrukkelijk ook op zichzelf: Buruma is de zoon van een Nederlandse vader en een Engelse moeder. "Als je opgroeit met meer dan één cultuur, als kind van ouders die een andere nationaliteit en religieuze achtergrond hebben (ik laat etniciteit buiten beschouwing), word je gedwongen om na te denken over je plaats in de wereld." Je moet keuzes maken, schrijft hij. De vrijheid om je eigen identiteit te kiezen is afhankelijk van tijd, plaats en maatschappelijke positie. Buruma kende meer vrijheid dan zijn grootouders, en die genoten op hun beurt weer een grotere mate van vrijheid dan mensen uit een minder bevoorrecht milieu, of dan Joden die meer te lijden hadden onder het antisemitisme.

In zijn slotwoord oppert Buruma de mogelijkheid dat zijn grootouders zich bij herlezing zouden hebben geschaamd voor hun brieven, een vrij menselijke reactie. "Als dat zo is, hoop ik dat ze me zouden vergeven dat ik eruit citeer." Hij heeft met dit boek hun nagedachtenis eer willen bewijzen. "Dit is mijn manier om een steen op hun graf te plaatsen."

Ian Buruma: Hun beloofde land, Mijn grootouders in tijden van liefde en oorlog (Their Promised Land) vert. Arthur Wevers. Atlas Contact; 280 blz. euro 24,99

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden