Kunnen kardinalen de paus afzetten?

Zelfs de rol van paus Benedictus XVI ontkomt niet aan een evaluatie in de almaar voortdurende discussie over seksueel misbruik in de katholieke kerk. Is het voorstelbaar dat zijn positie onhoudbaar zou worden?

Vijfentachtig jaar oud was Pietro da Morrone, toen hij in 1294 tot paus werd verkozen. Een wonderlijke wending in een wonderlijk leven: de boerenzoon sleet zijn jonge jaren in een klooster als Benedictijner monnik en trok zich daarna als kluizenaar terug in een grot, waar hij naam verwierf als heilig man. Zijn pontificaat aanvaardde hij met grote tegenzin. Zijn intocht maakte hij op de rug van een ezel. De kroning vond plaats in een kerk van zijn eigen orde. Da Morrone nam de naam Celestinus V aan. Na vijf maanden hield hij het voor gezien. Hij vond zichzelf niet de juiste man op de juiste plek.

Het is een van de weinige, zo niet het enige voorbeeld van een vrijwillig abdicerende kerkvader. Bij andere pausen die terugtraden, speelden tal van intriges mee. Vaak gunden de kerkelijke en de wereldlijke macht elkaar het licht in de ogen niet. Koningen en keizers gebruikten zachte dwang om hun zin te krijgen of wipten zelfs pausen. In de geschiedschrijving kon er nog altijd een mooi verhaal van worden gemaakt.

Benedictus IX besloot in 1045 om af te treden. Geruchten gingen dat hij wilde trouwen en dat hij het pausdom te koop had gezet om zijn eigen uitverkiezing ruim een decennium eerder. Maar op de achtergrond speelde een conflict met de Duitse koning Hendrik III.

Johannes XII kreeg het een kleine eeuw eerder aan de stok met een voorganger van Hendrik, Otto I. Johannes was de onechte zoon van de voormalig heerser van Rome en op zijn achttiende tot paus gekroond. Toen zijn positie penibel werd, kwam de Duitse koning hem te hulp. Die werd als dank tot keizer gekroond. Vrijwel onmiddellijk daarna ging de paus contacten aan met verklaarde tegenstanders van Otto wat uiteindelijk het einde van zijn pontificaat inluidde. Geschiedschrijvers, die op de hand waren van Otto, beschreven Johannes XII als een perverse kerkvorst: goklustig, mateloos, sadistisch, satanistisch, biseksueel en met een voorkeur voor kleine jongetjes. Waarheid en verdichting zijn ruim een millennium later niet meer uit elkaar te halen.

Pausen als Benedictus IX en Johannes XII kwamen er nog genadig vanaf . Talrijke mannen op de Heilige Stoel werden om het leven gebracht, soms door vijandelijke geestelijkheid, nogal eens omdat Romeinse en Duitse keizers of andere wereldlijke heersers hen niet zagen zitten. Vergiftiging was veruit de populairste methode. Zelfs de dood van Johannes Paulus I in 1978, na een pontificaat van slechts 33 dagen, is tot op de dag van vandaag onderwerp van verdachtmakingen in die richting. Terwijl alles wijst op een zwak hart.

Bij opvolger Johannes Paulus II werd in zijn laatste jaren volop gespeculeerd over een vrijwillig terugtreden vanwege zijn verslechterende gezondheid. Hij wilde er zelf niet van weten. Christus was ook niet van het kruis gekomen, was zijn argument. Werd zijn leven een lijdensweg, dan moest dat zo zijn.

Hoe kardinalen langs legale weg een paus moeten afzetten, is niet helemaal duidelijk. Het canoniek recht voorziet slechts in een Heilige Vader die zelf afstand doet van zijn ambt. Het past bij de sacrale positie die hem wordt toegedicht: de paus is onfeilbaar en in feite slechts verantwoording schuldig aan God.

Toch denken de meeste kerkjuristen dat kardinalen op grond van ongeschreven recht wel degelijk een opvolger van Petrus zouden kunnen afzetten. Verstands- of wilsonbekwaamheid zou een reden kunnen zijn. Een paus die openlijk afstand neemt van een of meer van de belangrijke leerstellingen zou evenmin te tolereren zijn.

Een laatste motief wordt wel genoemd in verband met Benedictus XVI: een paus die een zware morele schuld draagt in een bepaalde zaak is lastig te handhaven als geestelijke die geacht wordt onfeilbaar te zijn.

Dat kardinalen aan zo’n Vaticaanse versie van een impeachment beginnen, is onwaarschijnlijk: als Benedictus in het verleden verwijtbaar heeft gehandeld, geldt dat waarschijnlijk ook voor velen onder hen. De paus zou zelf op kunnen stappen om geheel in de paastraditie de zonden van het instituut weg te nemen, maar ook zo’n vergaande stap ligt met een blik op de kerkgeschiedenis niet voor de hand.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden