Kunnen blanken ooit echte Afrikanen zijn?

Wie is een Afrikaan? Over deze simpele vraag is in de Zuid-Afrikaanse media een gevoelig debat uitgebroken - niet voor het eerst en zeker niet voor het laatst.

Het gaat om de vraag of blanken echte Afrikanen kunnen zijn. Voor alle duidelijkheid, het begrip Afrikaner (de blanken in Zuid-Afrika die het aan het Nederlands verwante Afrikaans spreken) heeft er niets mee te maken; het gaat om Africans. Mogen blanke inwoners, wier betovergrootouders meer dan 300 jaar geleden aan land gingen, zichzelf wel zo noemen? Of zijn ze hooguit Zuid-Afrikanen?

Volgens president Thabo Mbeki is elke bewoner van zijn continent een Afrikaan. Hij zei dat in zijn beroemde toespraak 'I am an African', een poëtische oratie over alle mensen met wie hij zich verwant voelt. Niet alleen zwarten, maar ook Europese kolonialen, Indiërs, Maleisische slaven... kortom alle mensen die zich in Zuid-Afrika hebben geworteld en wier bloed er is vergoten.

Maar dezelfde Mbeki roept tevens om een Afrikaanse renaissance, waarbij het continent weer trots moet worden op zijn cultuur, geschiedenis en prestaties. En daarbij gaat het toch echt alleen om 'zwarte' cultuur: de oude Egyptenaren, de vroegere koninkrijken in West-Afrika, de ritmische muziek. Volgens dit recept moet de Afrikaanse renaissance de Europese invloeden weliswaar niet helemaal uitwissen, maar toch zeker overschaduwen.

Vandaar dat sommige blanken in Zuid-Afrika zich afvragen of er voor hen wel plaats is in de wedergeboorte van het continent. Ben ik eigenlijk wel een Afrikaan, vroeg columnist Max du Preez zich onlangs af in het dagblad The Star. Nee, antwoordde onderwijsprofessor Thobeka Mda, een vooraanstaand lid van Mbeki's renaissance-werkgroep, bot. Volgens haar kunnen blanken zich nooit identificeren met de dingen die echt Afrikaans zijn: ,,mijn historie, mijn natie, mijn cultuur, mijn gewoonten en mijn religie''. Blanken kunnen volgens Mda niet de namen aanroepen van 'Nkrumah, Azikiwe en Lumumba' (staatsmannen in Ghana, Nigeria en Congo) en moeten vanwege hun Europese afkomst daarom maar European Africans worden genoemd.

Het debat past precies in de vijandige sfeer die de laatste tijd is ontstaan tussen het zwarte establishment en 'linkse' blanke critici. Juist van blanken die vroeger de ANC-strijd steunden, pikken de nieuwe leiders en academici weinig kritiek. ,,Houd je bij je eigen baas-zaken'', schreef een zuster van Mda naar Du Preez, nadat hij ook haar had bekritiseerd, omdat ze een pleidooi voor 'puur-zwarte journalistiek' zou hebben gehouden. Zij vond dat hij Steve Biko niet bij zijn betoog had mogen betrekken. Alsof de in 1977 vermoorde activist exclusief zwart bezit is.

De polemiek drijft daarmee wel wat af van de vraag 'Wie is een Afrikaan?' Dat is maar goed ook, aldus columnist John Matshikiza van het weekblad Mail & Guardian. Volgens hem is het debat te ingewikkeld en gevaarlijk om in de huidige generatie uit te vechten. En gezien de babbelbox-reacties op de Internet-site van zijn weekblad, heeft hij daarin gelijk: 'anoniemen' schreven de afgelopen dagen al dat een Afrikaan ,,een hellend voorhoofd heeft, kroeshaar, 35 gram hersens en neusvleugels als garagedeuren''. Matshikiza vindt daarom dat het onderwerp beter nog even in de ijskast kan. ,,Het enige dat we over onszelf en elkaar kunnen zeggen, is dat we Zuid-Afrikanen zijn.''

Een andere schrijver in de Mail & Guardian, David Martin, vindt echter dat vanwege het diepgewortelde racisme in Zuid-Afrika de identiteitsvraag juist wel snel moet worden beantwoord. Het land is nog te veel geobsedeerd door huidskleurverschillen, en daarom zou het veel helpen als iedereen als Afrikaan zou worden beschouwd. Tenslotte gaat het volgens Martin niet om ras, cultuur of religie, maar puur om de woonplek van achtereenvolgende generaties op het continent. Volgens hem zijn er net zo weinig overeenkomsten tussen een strenge moslim in Mali en een animistische pygmee in Congo, als tussen een Berber in Marokko en een blanke Afrikaner in Zuid-Afrika. Maar het zijn wel allemaal Afrikanen.

Bovendien, meldt iemand op Internet: de Europeanen vestigden zich later in Amerika dan in Zuid-Afrika. Toch heten de Ieren, Italianen, en andere immigranten er gewoon Amerikanen en geen European Americans. Waarom zouden de afstammelingen van de Hollanders en Britten in Zuid-Afrika dan wel European Africans moeten worden genoemd?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden