'Kun jij echt programma's maken?' Ik heb toen maar ja gezegd

De expositie 'Nederlandstalige zeezenders' is tot en met 4 september te zien in het Omroepmuseum, Oude Amersfoortseweg 121-131 in Hilversum. Op 31 augustus is het twintig jaar geleden dat Radio Veronica, Radio Noordzee en de zender Atlantis uit de lucht moesten. Willem van Kooten, alias Joost den Draaijer, opende gisteren in het Omroepmuseum in Hilversum een overzichtstentoonstelling over de voormalige Nederlandstalige zeezenders. Waar kwamen ze vandaan? Handelaren in radio-ontvangers, maar ook vrijbuiters zoals een frites-bakker uit België, zochten in de late jaren vijftig mogelijkheden om de monopoliepositie van grote handelaren te doorbreken. Het opzetten van een eigen radiostation, onschendbaar in de internationale wateren, was daarvoor een aardige oplossing. De expositie vertelt het verhaal van Radio Noordzee Internationaal, Caroline, Dolfijn, Monique, Mi Amigo en het REM-eiland, maar vooral van Veronica. De proefuitzendingen van Veronica begonnen in april 1960, volgens de formule van veel muziek, en verder politiek noch godsdienst. Het bleek een goudmijn. Een Nipo-onderzoek aan het eind van het eerste jaar leerde dat dagelijks 4,5 miljoen mensen luisterden. In 1962 bedroeg de omzet twaalf miljoen gulden. Veronica was een langer leven beschoren dan het REM-eiland van Cornelis Verolme. De scheepsbouwer had besloten dat de tijd rijp was voor commerciële radio èn televisie. Nadat de Kamer het anti-REM-wetje had aangenomen, was het gedaan met het booreiland in de Noordzee. Een actie van de marine maakte een einde aan het commerciële tv-avontuur, waaruit later de Tros voortkwam. Een hoorzitting over de zeezenders in 1973 bracht 140.000 mensen naar Den Haag om vóór Veronica te demonstreren. In hetzelfde jaar werd de Norderney, het zendschip van Veronica, na zware storm op het strand van Scheveningen geworpen. De zeezenders hebben het medialandschap sterk veranderd. De politiek bracht in 1965 popzender Hilversum 3 in stelling, toen men de populariteit van de zeezenders moest erkennen. Vanaf dat moment ging de verzuilde omroep op een andere manier radio maken.

“Niemand begreep dat ik na drie maanden van de toneelacademie werd weggestuurd. Al vanaf m'n achtste jaar deed ik gedichtjes voor de radio. Later zat ik bij de jeugd-hoorspelkern van de KRO. Op de middelbare school werd ik veel gevraagd voor toneelstukken. Zowel mensen van de omroep als leraren stimuleerden me daarom ook echt om naar toneelschool te gaan.”

“Ik kwam uit een zeer beschutte Hilversumse familie. Mijn vader werkte bij de spoorwegen. Hij was er eigenlijk op tegen dat ik toneelspeler zou worden. Ik was een timide jongetje, had geen ervaring met meisjes, relaties, enzovoorts. Na het vastlopen van mijn toneelopleiding kwam ik weer thuis. Ik zei tegen mijn vader: 'Je hebt gewonnen, nu wil ik studeren'. Maar vader vond dat ik beter kon gaan werken. Ik was toen bijna twintig.”

“Ik besloot bij Veronica te solliciteren. De pioniers van die zender waren de broers Bull, Dirk en Jaap Verwey, van beroep textielhandelaren. Dirk importeerde kousen, Jaap had ook nog een sokkenfabriekje en broer Bull fungeerde als boekhouder. Ze bezaten een groothandel in sokken, truien, broeken en aanverwanten in de Hilversumse Herestraat. De opname-studio van Veronica aan de Zeedijk kon je via een binnenpleintje achter de groothandel bereiken. Ik ben hun winkel binnengestapt en heb gezegd wie ik was. Dirk Verwey, de grote baas, zei: 'Kun jij echt programma's maken?' Ik heb toen maar ja gezegd.”

“In werkelijkheid was de radio voor mij één grote witte vlek. Ik had een pick-up met 'Aan de Amsterdamse grachten', een elpee van Harry Belafonte, Jacques Brel en nog twee plaatjes. Ik was redelijk geïnteresseerd in Franse chansons. Die waren in die tijd ook vrij populair. Maar ik had geen geld om platen te kopen. Dirk Verwey zou een balletje voor me opgooien. Als er iemand nodig was zou ik het wel horen. Veertien dagen later stopte er een grote Mercedes voor de deur waar Verwey uitrolde. Hij zei: 'Je bent al veertien dagen in dienst, meekomen'.”

“Ik kreeg een proeftijd van twee maanden. In die tijd zat er nog absoluut geen lijn in de programmering van Veronica. Programmaleider Frans Oosterhof deed op woensdagmiddag een kinderprogramma. Omdat ik die hoorspelen gedaan had, vond hij mij daarvoor wel bruikbaar. Ik kreeg ook een programma met Franstalige muziek op zaterdagavond. Van de Franse chansons kwam ik terecht bij de Franse hits. Ik ging elke veertien dagen naar Parijs om de nieuwste platen te halen. Vrij veel Franse muziek haalde zo door mijn toedoen de hitparade. Zoals 'Je t'aime - moi non plus'.”

“Willem van Kooten - alias Joost den Draaijer - werkte in die tijd als een soort interim-programmaleider bij Veronica. Hij combineerde dat met zijn diensttijd. 's Avonds kwam Van Kooten van de legerplaats Crailoo naar Hilversum voor zijn programma. Na mijn proeftijd zei Van Kooten: 'Ik zal je het vak wel leren'. Ik werd op 'Muziek terwijl u werkt' gezet. Dat betekende vooral heel veel post doornemen. De presentatie stelde minder voor. Om de drie nummers mocht je wat zeggen. Toch kreeg ik door dat programma in de gaten wat de smaak van het publiek was, en vrij snel een hele ruime muziekkennis. Van daaruit kon je doorbouwen.”

“De sfeer halverwege de jaren zestig bij Veronica was fantastisch. Dat zit, denk ik, in elk bedrijf dat vanuit het niets begint. Alles werd in Hilversum gemaakt. Wij zaten in de kamertjes van een voormalige pastorie. Eierbakjes tegen de muur en microfoons aan een touwtje. Je had een saamhorigheidsgevoel, wilde het allemaal goed voor elkaar krijgen. Het station moest groeien.”

“Twee keer in de week werden de banden naar het schip gebracht. Aanvankelijk in een grote ijzeren kist. Later kregen we van die waterdichte tonnen. Je was eigenlijk continu het wiel aan het uitvinden. Van Kooten was een geboren leider. Hij kreeg op eigen verzoek de gelegenheid om zich in Amerika te oriënteren. Hij kwam terug met het idee van de Top 40, plannen voor bepaalde formats. Zó moest het station worden en niet anders. Het leidde tot hele duidelijke regelgeving, waar iedereen zich aan moest houden.”

“Willem begreep waar hij mee bezig was. Daar is het station groot mee geworden. Door zijn ideeën uit Amerika ontstond een regelrechte revolutie. Die man heeft het hele radiobestel veranderd. Een muziekzender met station calls, een eigen hitparade. Er ontstond als gevolg daarvan een gi-gan-ti-sche opleving in de muziekindustrie.”

“Er werd die eerste jaren niet ècht omzet gemaakt. Het was voor de heren Verwey niet gemakkelijk om ervoor te zorgen dat er iedere maand salarissen waren. Dat interesseerde ons ook niet. Je was dag en nacht met dat station bezig. De achterliggende motivatie was natuurlijk wel, dat als het Veronica beter ging dat ook voor ons gevolgen had. Op een gegeven moment verdienden we in zeer korte tijd een gigantisch salaris. Er werden miljoenenwinsten gemaakt. Veronica was totale bezetenheid.”

“Waar we enorm profijt van hadden was dat begin jaren zestig tal van nieuwe groepen begonnen zoals de Beatles en de Stones. Je had ook die hele Merseybeat-stroming: Gerry and the Pacemakers, Freddy and the Dreamers, Billy J. Kramer and the Dakota's. Die muziek was fantastisch. We stopten het vanaf het begin in de programmering. Mijn zoon is geboren in 1970. Hij vraagt nu voor zijn verjaardag de verzamelde werken van The Four Tops!”

“Die jaren zestig en zeventig zijn zo'n tijdsbeeld. Op dat moment hadden we de gelegenheid om het van alle kanten mee te maken en daarin mee te groeien. Dat is iets ongekends. Precies op het juiste moment met de juiste mensen in de juiste fase àlles meemaken.”

Voor de platenmaatschappijen waren er enorme belangen gemoeid met het succes van Veronica. Ze zagen de jaarlijkse omzet groeien van vijftig naar tweehonderdvijftig miljoen gulden.

“Natuurlijk. De een trok de ander op. Ze zaten begin jaren zestig allemaal in een kabbelend stramien. Toen door de zeezenders elke dag die platen voorbij trokken, ontstond een boom van nieuwe muziek. We werden de poort van Europa, met Veronica als het toonaangevende station voor alles wat vernieuwend aan de gang was.”

“Er is vaak beweerd dat platenmaatschappijen hun hitnotering konden inkopen op de Top 40, maar dat is niet waar. Daar is altijd zeer nauwlettend op toegekeken, en daar heeft niemand zich ooit aan bezondigd. Er waren regels voor. Zodat er absoluut niet gerommeld kon worden. Dat gebeurde dus ook niet. We waren allemaal integer bezig. Er werd geen geld aangepakt, noch werden hitnoteringen ingekocht. Anders was er ook nooit zo'n krachtige Top 40 ontstaan.”

Minder fris was de bomontploffing aan boord van het zendschip Mebo II van Radio Noordzee in 1971, in opdracht van Bull Verwey.

“Dat stelde niet veel voor. Er was natuurlijk een strijd gaande. Radio Noordzee was een bedreiging voor de alleenheerschappij van Veronica. In 1970 kregen de heren Verwey een claim op het schip van Radio Noordzee. De Zwitserse eigenaren zaten in geldnood en konden bij Veronica wel een miljoen lenen. De concessie voor Noordzee was dat ze hun uitzending staakten. In de Engelse contracten was helaas een woordje fout. Daardoor kon Noordzee toch weer uitzenden. Hierop besloot de Veronica-leiding dat het Noordzeeschip maar aan land moest komen. Diegenen die dat moesten doen hebben - om paniek te zaaien aan boord - een dot poetskatoen in de fik gestoken. Geen bom. Dat is allemaal zwaar overdreven. Daardoor brak in de machinekamer een brandje uit. Achteraf is het opgeblazen tot een gigantische affaire. Ik ben er van overtuigd dat niemand daar opdracht voor heeft gegeven. Althans niet op een manier dat er enorme riscico's werden gelopen.”

Maar later in 1971 werden vijf verdachten, onder wie Bull Verwey, veroordeeld tot gevangenisstraffen. Tijdens de zitting werd duidelijk dat hij op de hoogte was van allerlei plannen om Noordzee het zwijgen op te leggen. Er werd aan gedacht om de zendmast op te blazen. Of om de Mebo II op een mijn te laten lopen.

“Bull Verwey heeft gewoon de schuld op zich genomen en een jaar gezeten... In omroepland en Den Haag verslechterde de situatie als gevolg van de brand op de Mebo II natuurlijk wel. Twee jaar later ratificeerde de Tweede Kamer het Verdrag van Straatsburg, waardoor een eind kwam aan de zeezenders. Hilversum 3 en de Ster werden de wapens in de strijd om van ons af te komen. Het was hen ongetwijfeld een doorn in het oog dat Veronica zoveel geld verdiende.”

Was er niet een groot verschil tussen de zakelijke leiding en de mensen die de programma's maakten? De consul van Panama werd door de broers Verwey omgekocht, zodat het Veronica-schip onder de vlag van dat land kon varen.

“Er waren geen zakelijke... dingen. Dat zijn verhalen die later de kop opstaken. Omkoping, het inhuren van mensen om klusjes op te knappen - dat zijn zaken die naast het station zaten. Veronica moest dóór. Daar is geld mee gemoeid. Maar dat heeft niets met je station te maken. Het een staat los van het ander.”

“De laatste uitzending van Veronica als zeezender was op 31 augustus 1974. Ik heb het gevolgd in een privékantoor van de Hilversumse studio, waar iedereen in absolute mineurstemming was. De afsluiting van iets... wat je niet kunt bevatten. Het heeft járen doorgewoekerd. Misschien wel tot de dag van vandaag. Zoals die tijd geweest is, dat vind je nooit meer terug. Om zes uur 's middags werd de knop omgedraaid. Daarna ben ik zo snel mogelijk naar huis gegaan, moest het alleen verwerken.”

“Veronica is daarna anders geworden. Zeker na het vertrek van Lex Harding, door zijn betrokkenheid bij de oprichting van RTL 4. Ook al is iedereen goed terecht gekomen, de mensen zijn uitgewaaierd. Het gevoel is er niet meer. Muziek is universeel, dus het heeft niets met tijd te maken. Het was een uniek bedrijf. Een zeezender als Veronica zou je nu weer uit de grond kunnen stampen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden