Kun je leugenaars betrappen?

hoe waarom? Wetenschap achter het nieuws. Vragen over het hoe en waarom van dagelijkse gebeurtenissen: hoewaarom@newswhyre.com

Wie kan zien of een verteller van een 1 aprilgrap liegt of de waarheid spreekt?

De grondleggers van de trainingstechniek neurolinguïstisch programmeren (NLP) beweerden eind jaren zeventig dat het aan de ogen te zien is. Kijkt iemand naar linksboven bij het vertellen, dan is hij of zij een herinnering aan het ophalen aan waargebeurde dingen. Kijkt iemand naar rechtsboven, dan mag je van fictie uitgaan. Dat zou komen doordat de blikrichting van de ogen verband houdt met de hersendelen waarin een gedachte ontstaat. De linkerhersenhelft is voor visuele herinnering, de recher hersenhelft voor het construeren van verhalen.

Neurolinguïstisch programmeren wordt in de psychologie niet serieus genomen. Maar het advies om op de ogen te letten kom je nog vaak tegen, in politiehandboeken bijvoorbeeld. Is het bruikbaar?

Op een internationaal vliegveld heeft Aldert Vrij, hoogleraar psychologie aan de universiteit van Portsmouth, het in 2011 met zijn team onderzocht. Passagiers werd gevraagd om aan een eerste interviewer de waarheid te zeggen over hun reisbestemming, en daarna bij een tweede interviewer er over te liegen. Die interviewers wisten niet wie de waarheid sprak.

Een vliegveld was de ideale plek om een algemeen geldig onderzoek te doen: de proefpersonen konden vrijwel gelijk verdeeld over de geslachten worden uitgezocht, en culturele invloed werd weggemiddeld door mensen uit 45 verschillende landen aan te spreken.

Het blijkt dat maar 1,5 procent van de proefpersonen die de waarheid spreken, oogbewegingen naar rechtsboven maakt. Dat klopt met de theorie van NLP. Alleen: mensen die staan te liegen, doen dat ook nauwelijks: maar 6 procent. Dus aan de NLP-methode heb je niets.

Toch kun je volgens Vrij doorkrijgen of iemand liegt. Allereerst: kijk niet naar de ogen, maar naar het hele gedrag: hoe iemand lacht, fronst, hoger of sneller begint te praten. Je moet er wel goed voor opletten, iemand die staat te liegen onderdrukt de reflex-achtige bewegingen van het lichaam. Ze sijpelen vaak maar 1/25 deel van een seconde door de façade.

Dan: letten op iemands woordkeuze. Een onderdrukt schuldgevoel kan ertoe leiden dat mensen dingen negatiever of met meer ontkenningen vertellen dan ze normaal doen.

Leugenaars gebruiken vaak ook minder details in hun beschrijvingen, omdat ze die niet uit eigen ervaring kennen.

Het beste, zegt Vrij, is dat je een combinatie van technieken gebruikt bij de herkenning van leugens: vraag steeds door ('begrijp ik nou goed dat je...'). Voor leugenaars wordt het steeds moeilijker om zichzelf in details niet tegen te spreken, en tegelijk rustig te blijven.

reacties naar tijd@trouw.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden