Kuklinski, held of verrader?

Kuklinski (Trouw) Beeld
Kuklinski (Trouw)

De Poolse kolonel Ryszard Kuklinski speelde in de Koude Oorlog informatie door naar de CIA. Behoedde hij Europa hiermee voor een alles verzengende oorlog of was hij gewoon een ordinaire verrader?

Wat zou er gebeurd zijn in Europa als de Poolse kolonel Ryszard Kuklinski al die geheime documenten niet naar de vijand, de Amerikaanse inlichtingendienst CIA zou hebben doorgespeeld? Het is een van de vragen die in het hoofd blijven rondspoken na het zien van de spionagedocumentaire ’War Games and the Man Who Stopped Them’ van de Poolse regisseur Dariusz Jablonski. Het is vanavond de openingsfilm van het documentairefestival Idfa, dat zich tot en met 29 november afspeelt in Amsterdam.

Was deze Ryszard Kuklinski (1930-2004) de held die er voor zorgde dat de Koude Oorlog niet heet werd, zoals CIA-directeur George Tenet ooit zei, of was hij een man die de Poolse zaak heeft verraden, zoals de Russen en sommige oud-kameraden, bijvoorbeeld generaal Wojciech Jaruzelski, vinden.

Documentairemaker Jablonski heeft met diezelfde vraag rondgelopen: was spion Kuklinski een held of een verrader? Tevergeefs probeerde hij jaren achtereen een interview met Kuklinski te regelen. Maar Kuklinski, die na zijn vlucht uit Polen in 1981 een geheim leven leidde in de Verenigde Staten, volstrekt afgescheiden van de buitenwereld, voelde niets voor een dergelijk gesprek.

Na veel aandringen stemde hij uiteindelijk dan toch toe, zijn officiële rehabilitatie in Polen speelde daar ongetwijfeld in mee. Jablonski mocht met zijn cameraploeg naar het huis van Kuklinski komen. Maar het onvermijdelijke gebeurde: terwijl Jablonski al in de Verenigde Staten was en zelfs een voorgesprek had gehad met Kuklinski, stierf deze aan een hartaanval. De documentairemaker toog toch naar het huis van de kolonel en trof daar in haar rolstoel een ontredderde Hanna Kuklinski aan. Manlief overleden, eerder waren beide zoons bij nooit opgehelderde ongevallen omgekomen; slechts de hond liep nog kwispelend door het huis en de klassieke muziek van haar man klonk door de luidsprekers.

Jablonski zat met de moeilijke vragen die hij aan kolonel Kuklinski had willen stellen. Er restte hem niets anders dan zijn project anders aan te pakken: de mensen uit de omgeving van Kuklinski moesten het verhaal maar vertellen: zijn vrouw, de Poolse generaals, de Sovjet-opperbevelhebber van het Warschau Pact, de CIA-mensen die destijds bij de operatie Kuklinski betrokken waren, enzovoort.

Allereerst zou hij een belofte aan echtgenote Hanna inlossen, de beelden daarvan krijgen we te zien: met de urn met as van de overleden Kuklinski ging hij naar Washington voor de afscheidsceremonie van de CIA-held, wellicht de belangrijkste ’Spy who came in from the cold’ die de CIA ooit had gekend.

En vandaar zou Jablonski de urn meenemen naar eindbestemming Polen, het vaderland van Kuklinski, die zelf zijn overlopen naar de vijand, zijn doorspelen van documenten, als een daad van puur patriottisme zag. Hij wilde zijn vaderland van de ondergang redden. Dat zijn leven en dat van zijn vrouw en twee zoons daarbij gevaar liep speelde voor hem een ondergeschikte rol. En ook ging het hem niet om het geld.

Jablonski’s ’War Games and the Man Who Stopped Them’ roept grote vragen op, zoals: zouden wij in Nederland, Polen en Duitsland met z’n allen ons huidige leventje nog wel geleefd hebben als Kuklinski niet had gespioneerd voor de CIA?

De film sleept ons mee in de geschiedenis van de Koude Oorlog. Kolonel Kuklinski maakte deel uit van de generale staf in Polen die inzage had in de plannen van het Warschau Pact, het verbond tussen de Sovjet-Unie en de communistische vazalstaten en tegenpool van de Navo.

De gebeurtenissen in 1968 in Praag, met de inval van de Warschau Pact-tanks, had hem al aan het twijfelen gebracht: hoe zou Polen het er af brengen als het Pact zou ingrijpen bij opstanden? Kuklinski begreep dat ’zijn’ Polen vermalen zou worden in het geweld. Hij zocht in 1972 contact met de CIA, volgens de film zou hij in Den Haag een ontmoeting hebben gehad met de Amerikanen. Kuklinski was een fanatiek zeilliefhebber. Met vrienden uit het leger maakte hij regelmatig zeiltochten over zee. Zodoende kwam hij ook in Nederland.

Hoe het ook zij, Kuklinski heeft in negen jaar tijds maar liefst 40.000 geheime militaire documenten naar de CIA doorgesluisd. Daarin stonden bijvoorbeeld details in over de wapensystemen van de Sovjets en over de bouw van drie strategische bunkers in Rusland, Polen en Bulgarije. En, nog belangrijker, hij maakte melding van de aanvalsplannen van het Warschau Pact: twee miljoen Poolse en Oost-Duitse militairen zouden in een voorhoedegevecht naar West-Duitsland, Nederland, België, Noord-Frankrijk en Denemarken optrekken. De Navo zou bij zo’n overmacht aan militairen slechts met tactische kernwapens kunnen antwoorden. Het merendeel van die militairen zou het niet overleven in deze tactiek van verschroeide aarde. Na deze aanvalsgolven zouden de Sovjetlegers het Westen van Europa binnentrekken.

De Sovjet-Unie had geen defensieve strategie zoals het altijd beweerde, maar een offensieve, zo wisten de Amerikanen dankzij de documenten en kaarten die Kuklinski fotografeerde en doorstuurde. In de film zijn de kaarten te zien en wordt in een animatiespel de oorlog getoond. En er wordt op de gebeurtenissen commentaar gegeven door de hoofdrolspelers uit die tijd, bijvoorbeeld door maarschalk Viktor Kulikov, de opperbevelhebber van de Warschau Pact-strijdkrachten in die tijd, door de generaals Czeslaw Kiszczak en Wojciech Jaruzelski, de sterke mannen in Polen, en door de CIA-mensen die de documenten kregen en analyseerden.

Bij de opstanden van de onafhankelijke vakbond Solidariteit, in 1980 en 1981 in de Poolse havenstad Gdansk, stonden de Warschau Pacttroepen (18 divisies uit de Sovjet-Unie, Tsjechoslowakije en Oost-Duitsland) ’voor een oefening’ klaar aan de grenzen van Polen. Wellicht om in te grijpen, net zoals ze dat eerder in Boedapest en Praag hadden gedaan. President Jimmy Carter waarschuwde destijds op advies van zijn veiligheidschef Zbigniew Brezinski Sovjet-leider Leonid Breznjev voor de gevolgen van een dergelijk ingrijpen, bewust van de plannen die Kuklinski had doorgespeeld.

Uiteindelijk beteugelde generaal Jaruzelski zelf de opstanden door het instellen van de noodtoestand (op 13 december 1981). Kuklinski meldde ook deze plannen aan de Amerikanen. Maar zij achtten het beter Solidariteit niet van te voren te waarschuwen voor het ingrijpen van Jaruzelski. Naderhand werd verklaard dat dit mogelijk tot nog meer onnodig bloedvergieten geleid zou hebben en wellicht tot een groter ingrijpen door het Warschau Pact als het uit de hand zou lopen.

In datzelfde jaar 1981, op 2 november, werd Kuklinski op een vergadering van zijn staf geroepen: er was een mol aanwezig binnen het gezelschap. Er waren maar weinigen die het konden zijn. Kuklinski wist dat snel de ogen op hem gericht zouden zijn. Het noodplan trad in: hij lichtte zijn onwetende vrouw en kinderen in over zijn dubbelrol. Met behulp van de CIA vluchtte het gehele gezin in een auto naar West-Berlijn. En vandaar naar de VS, waar het verder in afzondering en onder andere naam verder zou leven. Aangrijpend in de film is het gesprek met de CIA-man in Warschau die Kuklinski destijds naar Berlijn loodste. Hij kan het verhaal niet met droge ogen navertellen, overtuigd als hij nu is van de belangrijke missie die Kuklinski destijds vervulde.

De documentaire maakt veel duidelijk over die Koude Oorlogtijd, maar roept nog veel meer vragen op. Is Europa destijds gered van een alles verzengende oorlog door toedoen van deze Poolse patriot Kuklinski? Of was kolonel Kuklinski wellicht toch, zoals Lech Walesa, de leider van de vrije vakbond Solidariteit ooit heeft gesteld, een door de KGB gestuurde overloper die de Amerikanen er moest laten instinken?

De documentaire ’War Games and the Man Who Stopped Them’ kan dit niet duidelijk maken. Maar er zijn nog veel ongeopende archieven met geheime documenten (bijvoorbeeld in Moskou) die wellicht verheldering zouden kunnen brengen in dit spannende spionageverhaal.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden