Kuitert gaf woorden aan wat de gereformeerden al dachten

biografie | interviews | Niemand verwoordde de twijfels waarmee gelovigen de afgelopen decennia kampten scherper dan Harry Kuitert (92). Vandaag verschijnt de biografie van deze zeer invloedrijke protestantse theoloog en schrijver. Drie lezers over zijn werk: 'Door hem ging ik nadenken.'

Willemijn Schuuring-Estié (87) uit Waalre

Vrijwel geen boek van Harry Kuitert sloeg Willemijn Schuuring-Estié uit Waalre over. Ze wijst naar een exemplaar dat voor haar op de tafel ligt. 'Het algemeen betwijfeld christelijk geloof' staat op de kaft. "Ik las dit en riep uit: 'Deze man begrijpt de vragen die ik heb'." Alles wat ooit vanzelfsprekend was op geloofsgebied, bleek te zijn gebaseerd op drijfzand, zo blijkt uit het verhaal dat Schuuring vertelt. "Ik kan nu niets meer met een almachtig God als schepper van hemel en aarde. Dat godsbeeld is voor mij volkomen weg."

Schuuring las met grote aandacht de stroom populariserende boeken over het christendom die de afgelopen decennia uit Kuiterts pen vloeide. Met hem maakt Schuuring een zoektocht naar wat nog wel en wat niet meer waar kon zijn. Wat haar vooral aansprak? "Kuitert maakte het proces zélf mee. Hij begon telkens weer bij het begin. Hoe is de kerk tot stand gekomen? Hij liet zien dat het geloof mensenwerk is, dat de regels in de christelijke kerk zijn vastgelegd door een stelletje mannen in de eerste eeuwen na Christus."

Schuuring toont onderstreepte passages en aantekeningen met potlood. Voor haar verwoordde Harry Kuitert perfect de onzekerheid waarmee ook zoveel anderen in de jaren zestig, zeventig en tachtig onzeker geworden gelovigen worstelden: wat is nog waar van de christelijke traditie?

Om duidelijk te maken waarom Kuitert zo'n impact had, vertelt Schuuring over haar opvoeding. Ze komt, zoals ze het zelf omschrijft, 'uit een goed gereformeerd nest'. "Met alles wat daarbij hoorde: bijbellezen, versjes leren, je gebedje 's avonds opzeggen. God was er, Jezus was er. Dat geloofde je allemaal heilig. Alles was gewoon wáár."

Geleidelijk aan kwamen er twijfels. Dat kwam in een stroomversnelling toen de kinderen opgroeiden. Ze wilden niet meer mee naar de kerk, stelden kritische vragen. Bovendien waren het de jaren - we schrijven de jaren tachtig - dat ook bij de gereformeerden (nu PKN) vrouwenemancipatie hoog op de agenda stond. Schuuring werd actief in allerlei kerkelijke besturen. "Mijn blik werd breder en breder. Ik ging nadenken. In de schepping in zes dagen geloofde ik al niet meer. Maar wat je verder las in de Bijbel: klopte dat nog wel?"

Wonderverhalen, Jezus' verzoenend lijden en sterven, het bestaan van God - Schuuring las met instemming hoe Kuitert overal afscheid van nam. Sommigen zagen hem hierdoor als de theoloog die de kerk sloopte, voor Schuuring was hij juist de langverwachte bevrijder. "Hij gaf woorden aan mijn gedachten, is ook nu nog een gids op mijn zoektocht."

Alle zekerheden mogen dan zijn opgelost, de verhalen uit de Bijbel hebben voor Schuuring nog wel steeds een diepere betekenis. "Al lees ik ze nu heel anders." Ook bezoekt ze regelmatig een kerkdienst - al was het maar om onder de mensen te zijn na het overlijden van haar man.

Schuuring staat op en loopt naar een schilderij dat prominent in haar huis hangt. Het doekt toont drie personen die samen over een weg lopen. Het zijn de Emmaüsgangers uit het bijbelboek Lucas. "Dit betekent veel voor mij. Zo zie ik het: God kom je tegen in de ontmoeting met anderen. Op een troon in de hemel zit hij niet. Ik volg daarin Kuitert. Hij zegt: God komt van beneden."

In een hemel gelooft Willemijn Schuuring-Estié al lang niet meer. Ze zegt: "De dominee hoeft mij straks niet de hemel in te preken bij mijn afscheidsdienst."

Anneke Diekstra-Drahn (65) uit Warffum

Eindelijk, zegt Anneke Diekstra-Drahn, was er iemand die heel precies verwoordde wat ze zelf al langer dacht. Als ze Harry Kuitert hoorde op tv of een interview met hem las, dan voelde dat als thuiskomen.

Ze pakt een kopie van de brief die ze jaren geleden aan de theoloog schreef. Diekstra leest voor hoe ze Kuitert schreef dat ze opgroeide met een geloof dat ze als dwingend en beklemmend ervoer. "De Bijbel was van kaft tot kaft waar. Voor discussie was geen ruimte. De gereformeerde leer was de enige ware leer. Woorden om op een eigen manier naar het leven te kijken, kreeg ik niet aangereikt." Diekstra kijkt op: "Ja, zo was het."

In haar woning in Warffum vertelt Diekstra hoe ze rond haar veertigste door de plaatselijke predikant op het spoor werd gezet van Kuitert. In dezelfde tijd ontdekte ze op een theologische cursus dat predikanten in hun opleiding wel degelijk met historisch-kritisch onderzoek in contact kwamen. "Ik was toen gewoon boos. Waarom hadden ze me dat vroeger nooit van de preekstoel verteld? Ik vond dat ze me voor de gek hadden gehouden."

Naast haar ligt een map met vergeelde krantenknipsels. Het zijn interviews met Kuitert en besprekingen van zijn werk. Uit de boekenkast heeft Diekstra 'Jezus: nalatenschap van het christendom' opgediept. De heldere en onomwonden stijl sprak haar aan. "Hé, die man zegt dingen die ik eigenlijk wel weet, maar nu wordt het echt uitgesproken, dacht ik elke keer. Hij gaf woorden aan het geloof zoals ik ze nooit had leren uitspreken." Ze legt uit welk belangrijk inzicht ze kreeg. "Kuitert liet me zien dat ik de Bijbel niet letterlijk hoef te nemen. Zekerheden kreeg je niet aangereikt, wel uitleg."

Met een groep gelijkgezinden besprak ze het boek. Dat was best een spannende ervaring. "Dat Jezus niet echt is opgestaan, mocht je dat wel zomaar zeggen?"

Terugkijkend is er veel veranderd. "De rationele manier van kijken - is het allemaal wel echt waar? - die je bij Kuitert ziet, dat heb ik niet meer. Maar toen dachten we als gereformeerden allemáál zo." De gereformeerde leerstelligheden raakte ze één voor één kwijt. Maar dat betekent allerminst dat het christelijk geloof geen betekenis meer heeft, benadrukt Diekstra. "Het is er niet makkelijker op geworden om het geloof uit te drukken. Wie en wat God is, vind ik lastig om te vertellen. Dit weet ik wel: het geloof maakt me een beter mens."

Kors de Bruin (64) uit Alphen aan den Rijn

Kors de Bruin houdt 'Zonder geloof vaart niemand wel', een boek dat nu zo'n veertig jaar oud is, in zijn hand. "Dit kocht ik toen mijn vrouw en ik pas getrouwd waren. Kuitert beschrijft hierin hoe kerkelijke rituelen veranderlijk en tijdgebonden zijn. Dat iemand dát schreef, dat werkte op een bepaalde manier bevrijdend. Dat herkende ik. Hoewel ik helemaal niet het gevoel heb gehad dat ik me moest ontworstelen aan allerlei ballast. Hij gaf woorden aan wat er leefde bij mensen zoals ik."

Lange tijd kon niemand om Kuitert heen. De VU-hoogleraar was decennia alom tegenwoordig in de kerkelijke wereld waarin De Bruin tot op heden actief is. In zijn woonplaats Alphen aan den Rijn vertelt De Bruin dat hij als gereformeerde jongeman al hoorde over Kuitert op de 'jongelingsvereniging'.

Verscheen er weer eens boek van Kuitert, dan leidde dat steevast tot gesprekken, herinnert De Bruin zich. Zo weet hij nog goed hoe onrustig zijn moeder, die inmiddels overleden is, werd van 'Het algemeen betwijfeld christelijk geloof', misschien wel Kuiterts meest spraakmakende boek. "Mijn moeder had het daar wel moeilijk mee. Het was voor haar schokkend om te ervaren hoe er een bom werd gelegd onder haar waarheid. De twijfel kwam."

Daarop las De Bruin het boek ook. "Voor mij stond daar toen geen nieuws meer in." Zijn zekerheden waren al vervaagd. "Door sommigen wordt Kuitert verweten dat hij de kerk heeft gesloopt. Maar dat lijkt me een groteske bewering. Je kunt de secularisatie niet op het conto van één man schrijven." Hij ziet het anders. "Ik heb gezien hoe hij veel gereformeerden aan het lezen heeft gekregen. Ze gingen verder kijken, uitzoeken wat er in de Bijbel staat en wat de traditie nog te zeggen heeft. Zo is het ook bij mij gegaan."

Wat De Bruin betreft, opende Kuitert de ogen van veel kerkgangers. In ieder geval die van hem. "Het gaat me nu om de symbolische betekenis van de verhalen. Soms is dat wel lastig. Dan denk ik: wat ben ik aan het doen in de kerk. Aan de andere kant, er is ook niets meer om bang voor te zijn."

Kerkelijke dogma's zijn allemaal verdwenen. De Bruin loopt naar de cd-speler en zet een cantate van Bach op. "Hoor je dat?" Spatzuivere koorzang weerklinkt. "Dit draai ik iedere zondagochtend. Als ik dit hoor en de teksten meelees, dan is het geloof weer als vroeger. Stopt de muziek, dan is het weg."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden