Review

Kuifje in China

Een belangrijke literaire prijs winnen is op zichzelf geen garantie voor een doorbraak naar het grote publiek. Heel wat schrijvers zijn na zo'n bekroning weer net zo hard teruggevallen in de anonimiteit. Maar als je roman vervolgens op adequate wijze verfilmd wordt, is de kans aanzienlijk groter dat je een stapje dichter bij de onsterfelijkheid komt.

Zo berust de reputatie van Kazuo Ishiguro, die met 'The Remains of the Day' in 1989 de fameuze Booker Prize won, voor een belangrijk gedeelte op de succesvolle, gelijknamige film met in de hoofdrollen Anthony Hopkins en Emma Thompson.

Al vanaf zijn debuut in 1982 met 'A Pale View of Hills' heeft Ishiguro zich gemanifesteerd als een van de prominentste vertegenwoordigers van een generatie schrijvers die vanuit een intercultureel perspectief de Engelse taal verrijkt hebben. Ishiguro werd in 1954 in Nagasaki geboren, maar verhuisde op zijn vijfde naar Engeland, dat een tweede vaderland voor hem zou worden. In zijn romans onderzoekt Ishiguro voortdurend de relatie tussen het individu en zijn omgeving. De moeilijkheden waarmee de hoofdpersoon geconfronteerd wordt, vormen een afspiegeling van een algemenere problematiek. Zo probeert butler Stevens in 'The remains of the day' zichzelf voortdurend weg te cijferen ter meerdere eer en glorie van zijn meester, lord Darlington. Hij ziet daarmee niet alleen af van een eigen gezinsleven, maar onderdrukt ook zijn seksualiteit. Wanneer de schellen hem van de ogen vallen is het te laat: de vrouw die hij liefhad heeft hij van zich vervreemd, en zijn meester blijkt een elitaire aristocraat met fascistische sympathieën. In de relatie tussen de butler en zijn werkgever projecteert Ishiguro zijn kritiek op de koloniale mentaliteit die haar sporen in de Engelse samenleving heeft achtergelaten: de onderdrukking op individueel niveau reflecteert wat er op wereldwijde schaal heeft plaatsgevonden.

'When We Were Orphans', Ishiguro's nieuwste roman, speelt zich af in de jaren dertig van de vorige eeuw, wanneer het naderend onheil van een mondiaal conflict zich begint af te tekenen. Hoofdpersoon is Christopher Banks, een man van Aziatische afkomst, die op jeugdige leeftijd wees is geworden. Vanuit China is hij naar Engeland gestuurd om bij zijn tante in Shropshire te gaan wonen. Hij krijgt een keurige, door en door Britse opvoeding inclusief een opleiding aan de universiteit van Cambridge. Zijn grootste ambitie is een gevierd detective te worden, en al spoedig begint hij op dat terrein enige naam te maken. De zaken die hij oplost blijken vingeroefeningen voor het grote werk te zijn: Banks wil naar Shanghai om de raadselachtige verdwijning van zijn ouders op te helderen.

Halverwege de roman verplaatst het decor zich naar deze stad. Banks komt terecht in de internationale wijk, waar de zakenlieden en diplomaten de dienst uitmaken. Het is 1937, de spanningen tussen Japan en China zijn hoog opgelopen, en de oorlog hangt in de lucht. Banks ziet tot zijn verbijstering dat de Britten slechts oog hebben voor hun eigen belangen, en dat ze geen enkele verantwoordelijkheid of schaamte vertonen voor hun aandeel in de problemen. De lucratieve opiumhandel blijkt de inzet te zijn van een machtsspel waarvan ook zijn ouders slachtoffer zijn geworden. Wanneer de oorlog tussen Japan en China in alle hevigheid losbarst, komt Banks' speurtocht naar de mysterieuze verdwijning van zijn ouders tot een dramatische ontknoping.

Opnieuw koppelt Ishiguro in 'When We Were Orphans' de persoonlijke lotgevallen van zijn hoofdpersoon aan gebeurtenissen op wereldniveau. Evenmin ontbreekt de morele verontwaardiging, die zich dit keer toespitst op de conspiracy of denial van de Britten in China. Opnieuw ook formuleert Ishiguro in onberispelijk Engels. Wat het verhaal echter onverteerbaar maakt, is de volstrekt ongeloofwaardige creatie van de hoofdpersoon, Christopher Banks, met zijn Sherlock Holmes-achtige neigingen. Terwijl de wereld om hem heen in brand staat, haalt hij zijn vergrootglas tevoorschijn om de verwondingen van zijn jeugdvriend Akira, die in een stadsguerrilla met de Chinezen is verwikkeld, aan een nauwkeurig onderzoek te onderwerpen. Zoiets verwacht je van Kuifje in China, maar niet van het centrale karakter in een roman met zo'n ambitieuze inzet. Psychologisch gezien is het bovendien onwaarschijnlijk dat een intelligente academicus als Banks op cruciale momenten een ongekende naïviteit aan de dag legt. Zo informeert hij bij een politicus die Shanghai heeft bezocht, of die soms Akira ontmoet heeft, terwijl Banks er geen idee van heeft wat er van zijn jeugdvriend is geworden. Tot op het laatst blijft hij ervan overtuigd dat zijn ouders gegijzeld zitten in de Chinese wijk, en dat hij ze -ook al zijn er inmiddels tientallen jaren verstreken- alsnog uit de handen van hun ontvoerders kan bevrijden. Zo'n onnozelheid valt niet te rijmen met de scherpzinnigheid waarover Banks beroepshalve lijkt te beschikken.

Het heeft vijf jaar geduurd voordat Ishiguro met een nieuwe roman kwam, dus je kunt hem kwalijk van haastwerk betichten. Maar voor een schrijver van zijn kaliber is het onbegrijpelijk dat hij zijn reputatie met zo'n rammelend product in de waagschaal stelt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden