Kuieren en luieren op de Lemelerberg

Zelfs als de hemel boven de Lemelerberg grijs kleurt en bos en heide zich verschuilen onder een dekbed van grauwe nevel, is het Overijsselse 'middelgebergte' nog steeds een wandelparadijs.

Je kunt het bijna 'on-Nederlands mooi' noemen, maar dan doe je veel andere landschappen tekort. Laten we zeggen dat de Lemelerberg samen met zijn tweelingbroer de Archemerberg gewoon een bloedmooi natuurreservaat is, 700 hectare en gevormd door een korst landijs die zo'n 150.000 jaar geleden zand en grind opstuwde tot een hoogte van bijna 80 (!) meter.

Het is een ideaal gebied voor een kerstwandeling, helemaal als er een strakblauwe lucht boven hangt en nóg cooler als berg en dal met sneeuwvlokken zijn bedekt. Gemarkeerde wandelingen zijn er in overvloed, het Pieterpad loopt dwars door het reservaat, er zitten middenin een paar heerlijke klimmetjes en adembenemende uitzichtspunten. En op zeer heldere dagen kun je zelfs Zwolle en Duitsland zien - niet in één oogopslag natuurlijk, want dan zou je toch eens bij de oogarts langs moeten gaan.

De afwisseling is groot op deze Sallandse Heuvelrug, die nationaal park is sinds 1992. Van dicht opeen gegroepeerde dennen en loofbomen tot open heidevelden. Van bronnetjes die kleine waterstromen bergafwaarts sturen tot droge zandwoestijnen, mini-Sahara's die voortdurend stuiven en verzanden. Van brede zandwegen tot avontuurlijke kronkelpaadjes. En van jong struikgewas dat een schaapskudde kort houdt tot ontelbare jeneverbesstruiken die in de mist en bij het vallen van de duisternis zijn uitgegroeid tot de schrik van de streek. Dan worden het namelijk spookachtige verschijningen, net witte wieven die in angstig stilzwijgen proberen je kinderen te ontvoeren. Griezelen dus.

Midden in het gebied liggen de Archemerberg en de Lemelerberg, puisten die op afstand al boven de bomenrij uitpieken. Tussen de toppen wandel je langs de Dikke Steen (een enorme zwerfkei) en door een ravijngebied - zo wordt het tenminste genoemd op de kaart: Grote en Kleine Ravijn. Ook hierin heeft het schuivende landijs de hand gehad. Onverlaten hebben ooit geprobeerd de Dikke Steen uit te graven, maar volgens overlevering sloegen zij op de vlucht toen zij van onder de steen een klaaglijk geluid dachten te horen.

Aan de noordkant van het reservaat ligt een restaurant (in Nieuwebrug) en aan de zuidkant ligt er ook een (Lemelerberg) - wat kan een wandelaar zich nog meer wensen? Daar ergens tussen zwerft in voor- en najaar schaapherder Anita Wichers met een kudde van 250 Veluwse heideschapen. Zij doet het werk (met vijf vrijwilligers) nu een jaar of vijftien, na een baan in de horeca en een carrière als mannequin. Ze draagt haar uniform met gratie, de hoed is in cowboystijl, maar verder is Anita een type dat geniet van de ruimte, de rust en de stilte. Haar werk is veelal kuieren, zegt ze, en soms een beetje luieren. Ze leest haar krantje, terwijl de schapen gras en jonge struiken knabbelen. Met de verrekijker spot ze vogels en controleert ze of wandelaars hun hond wel aan de lijn houden. En verder doet haar border collie het meeste werk. Het is volgens Anita geen zware arbeid - behalve in de lammertijd (februari-maart). Maar weer of geen weer, kou of regen: elke dag moet ze er een uur of zeven op uit.

En dan wordt het tijd voor de toppoging, de beklimming van de 77 meter hoge Lemelerberg, die het volgens de Rijksdriehoeksmeting met een neuslengte wint van de Archemerberg. Het opvallendste van de berg is dat hier sinds 1913 een leeuw gesignaleerd wordt. Een stenen exemplaar weliswaar, maar een attractie die nog steeds voor veel aanloop zorgt. Het is de waakhond van de Oranjebond van Orde, een organisatie die in 1893 in Utrecht werd opgericht om verpauperde arbeiders uit de grote stad in de provincie aan werk te helpen. De Oranjebond wilde zo de sociaal-democratie de wind uit de zeilen nemen. Er werden gronden aangekocht dankzij donaties en acties, zoals die van de Kwartguldenvereniging. Dat was een organisatie van vrouwen, die een jaarlijkse contributie van een kwartje inzamelden.

Op de uitgestrekte hei bij Lemele liet de antisocialistische bond een park aanleggen met een sterrenbos en panoramapunten. Het werd Park 1813 genoemd, een verwijzing naar het 100 jaar daarvoor gestichte Koninkrijk der Nederlanden en het vertrek van de Fransen. Ook gaf de Oranjebond van Orde een kunstenaar opdracht een monument te vervaardigen dat de onafhankelijkheid van Nederland moest uitbeelden. Het werd een liggende leeuw, die geen lang leven beschoren was. Geregeld werd het dier beklommen omdat iemand ermee op de foto wilde. Ook was het zo vaak voorwerp van vernieling, dat het in 1934 werd vervangen door een zittend exemplaar. Uiteindelijk heeft die tweede leeuw de tand des tijds overleefd en staat er na een facelift dit jaar weer te pronken voor de herdenking van 200 jaar koninkrijk. Hoog en veilig.

Diverse routes
Voor de routes is gebruikgemaakt van het Wandelnetwerk Vechtdal. Een kaart met knooppunten is te koop bij de VVV in Ommen. De lange route is 19 km en begint en eindigt bij station Ommen, knooppunt M50. Vervolgens M63, M56, M57, M62, spoorlijn, M64, M65, M66, N12, Reggebrug, P14, P13,, P10 (Nieuwebrug), P12, P19, P20, P21, P22, P28 (Archemerberg), P35, P37 (Dikke Steen), P64, P63, P61, P60 (Lemelerberg: monument en restaurant). Volg op de terugweg vanaf P60 (Lemelerberg) P62, P65, P66, P38, P34 (Archemerberg), P27, P26, P25, P24, P19, P12, P10 (Nieuwebrug), brug over Regge, P11, N11, N12, M66, M65, M64, spoorlijn, M62, M63, M50 (station).

De korte route begint en eindigt bij restaurant Nieuwebrug in Ommen en is 11,5 km lang.

Jeneverbesstruiken

De Archemerberg is een van de weinige locaties in Nederland met een omvangrijk aantal jeneverbesstruwelen. De meeste struiken zijn zo'n honderd jaar oud. Verjonging van de populatie staat vrijwel stil als gevolg van het verdwijnen van heide en stuifzand, precies de bodems die de jeneverbes nodig heeft om te kiemen. Ook de verdichting van de bossen staat de ontwikkeling van de jeneverbesstruik in de weg: de zaden vangen er te weinig zon door. In het verleden werd de jeneverbes mythische eigenschappen toegedicht. De bessen hielpen tegen allerlei kwalen en werden gebruikt voor oliën en 'gezonde' dranken zoals jenever. Soms stak men een takje van de jeneverbes op zijn hoed, waardoor je gevrijwaard bleef voor gevaar. De jeneverbes staat op de rode lijst van bedreigde soorten. Een takje plukken is tegenwoordig strafbaar.

Gedachtenishoek

Park 1813 kreeg bij de inrichting in 1913 een Gedachtenishoek waar men tegen betaling een boom kon planten om een geschiedkundig persoon, een overleden familielid 'of zichzelf' te gedenken. De hoek is hernieuwd en biedt plaats aan tweehonderd bomen. De Gedachtenishoek is bereikbaar via een klinkerpad vanaf de parkeerplaats bij restaurant Lemelerberg.

Horeca

Er is horeca bij station Ommen, bij Nieuwebrug (maandag gesloten) en op de Lemelerberg (weekend).

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden