Kruip door, sluip door in Dali's droomdecor

Op Cap de Creus slaat het brein van Salvador Dali op hol. Nu nog proef je er zijn 'ochtenden van wilde vrolijkheid' en 'avonden van morbide melancholie'

Het is hier waar de Pyreneeën de zee aanraken 'in een grandioos geologisch delirium': Cap de Creus, de uiterste oostpunt van het Iberisch schiereiland. Na een pittige voettocht vanuit het huis waar Salvador Dali van 1930 tot 1982 leefde, bereiken we de plek waar het in het universum van de surrealistische schilder om draait. Tijd en ruimte komen hier samen, de aarde lijkt hier een vreemde planeet, rotsen met grillige vormen prikkelen de fantasie.

Op Cap de Creus slaat het brein van Salvador Dali (1904 - 1989) op hol. Zakhorloges laat hij er smelten als Franse camembert, de tijd vervloeit er, druipt langs de rotsen omlaag. Dali's werk 'De volharding der herinnering' uit 1931 met die slaphangende klokken heeft dit landschap als decor. Rondkijkend herken je de beelden en vormen uit de werken van deze Catalaanse kunstenaar. Op deze plek kijkt hij als jongetje in matrozenpak op tegen de rotsen die het decor zijn in het gigantische 'spook van de seks-appeal' (1932).

Om de onbegrijpelijke Dali te begrijpen, te weten wat er in die hersenen speelt, helpt het om diens omgeving te leren kennen. Tijdens zijn leven zoekt hij voortdurend aandacht, probeert hij met publiciteitsstunts geld te genereren. Avida Dollars (begerig naar dollars, een anagram van zijn naam) is de bijnaam die zijn vroegere vriend André Breton (de Franse surrealistische schrijver) hem geeft. Dali wekt een gevoel van onbehagen. Schilderen, dat kan deze surrealist perfect, dat staat buiten kijf, maar hij leidt de kijker wel erg diep in een vreemde dromenwereld. Vandaar een hernieuwde kennismaking, een reis naar het noordwestpuntje van Spanje, om iets meer van Dali's fratsen te weten te komen, om hem wellicht meer te waarderen.

Een bezoek aan de driehoek van Dali is dan een heilig moeten: Cadaquès (met zijn huis in Port Lligat), zijn geboorteplaats Figueras met het opzienbarende Dalimuseum en Pubol, het kasteel in de buurt van Girona dat hij aan zijn liefde Gala schenkt.

De tocht begint in Cadaquès, gelegen in een baai tussen de rotsen. Kinderen spelen op het strandje nabij het voormalige vakantiehuis van de familie Dali i Domènech, de bekende notaris uit Figueras. Ook de kleine Salvador peurt hier met z'n schepje in het zand, op zoek naar schelpen en krabbetjes. Moeder houdt haar schattebout angstvallig in de gaten. Zij ziet hem als de reïncarnatie van zijn negen maanden voor zijn geboorte overleden broertje Salvador, wiens naam hij gaat dragen. Verwennerijen vallen hem ten deel. Dat het ventje tot zijn achtste in zijn broek blijft plassen en in huis en tuin zijn uitwerpselen verspreidt, ziet mamalief door de vingers.

Cadaquès, de kerk, de poort aan het water en het strandje zien er nog net zo uit als in 1924, als de twintigjarige Salvador (in zijn kubistische periode) het plaatsje schildert. Hoge gebouwen hebben hier geen kans gekregen, de leefwereld van Dali bestaat nog steeds. De rotspartijen, de veelvormige wolkenslierten, de vissersbootjes en de krijsende vogels zullen destijds veel indruk op hem hebben gemaakt.

Op deze plek nodigt hij, als hij internationaal naam gaat maken, zijn vrienden Garcia Llorca, Miro en Picasso uit. Ook de surrealistische dichter Paul Eluard komt in 1929 vanuit Parijs naar Cadaquès, vergezeld door zijn flamboyante Russische vrouw Helena Ivanova Diakonova, oftewel Gala. Zij valt op de excentrieke dandy Dali. En Dali, die tot dan een intieme relatie niet aandurft, vindt in haar zijn grote liefde. De tien jaar oudere Gala ontknaapt hem en helpt hem van zijn onzekerheid af. Dali haalt haar naar Catalonië en blijft zijn liefdesgodin aanbidden tot na haar dood in 1982.

In die jaren twintig krijgt het surrealisme Dali in de greep. Zijn werk wordt één grote zoektocht naar het eigen onderbewuste: de Weense psychiater Sigmund Freud is zijn held. En Cadaquès en omgeving, tot aan Cap de Creus toe, vormen het decor voor die fantasieën. Angsten herleven bij het zien van sprinkhanen, mieren en ander ongedierte, het ruige landschap. En die gekmakende Tramontana-winden uit het noorden blijven fascineren.

Aan de andere kant van de rotsen, in de noordelijk gelegen baai van Port Lligat, koopt hij met Gala een vissershut van vier vierkante meter. Met een ezel verhuist hij zijn spullen via de rotsachtige paadjes ernaartoe. Hij zal er tot 1982 blijven. De hut groeit uit tot een complex van bouwsels. Iedere impuls van het paar leidt tot een 'nieuwe cel', zoals Dali zegt, van hutje tot grote 'biologische cellenstructuur'.

Via een asfaltweg bereik je dit schilderachtige Port Lligat. Het bouwwerk is volledig intact gebleven, de meubels en snuisterijen staan op dezelfde plek.

Eenmaal binnen is het een kruip-door-sluip-door van trappen, kamers, terrassen. De door Dali bedachte grappen in dit labyrint zijn nog aanwezig.

En de uitzichten op de baai vanuit de vertrekken zijn fabelachtig, het water ligt er rimpelloos bij, vissers scharrelen wat rond hun bootjes, zwanen wanen zich veilig.

"Ik ben in deze stenen gemaakt, hier heb ik mijn persoonlijkheid vormgegeven, mijn werk geschilderd en mijn huis gebouwd", zegt Dali. "Ik kan mezelf niet scheiden van deze lucht, deze zee, deze rotsen. Ik ben voor altijd en eeuwig gebonden aan Port Lligat, waar ik al mijn meest oprechte waarheden en mijn wortels heb vormgegeven." De ochtenden zijn er volgens Dali van een wilde ruige vrolijkheid, de avonden van een morbide melancholie.

De grote witte eieren, al dan niet gebroken, verbeelden Dali's verlangen naar de moederschoot. Vanaf de terrassen zie je in de rotsen de vorm van een draak. Hier tart de kunstenaar, dansend in zijn nachthemd, de zo gehate Tramontana-wind.

Vanaf deze plek gaat Dali regelmatig naar Cap de Creus waar menig boot op de rotsen te pletter is geslagen. In een wandeling door het struikgewas, de maquis, langs de door de wind uit het lood geslagen boompjes, proef je de sfeer van Dali.

Geliefde Gala raakt wat uitgekeken op haar Salvador en wil wel eens wat anders. De schilder blijft haar aanbidden en schenkt haar in 1969 een kasteel in Pubol. Geblindeerd brengt hij haar ernaartoe. Hier kan zij haar jonge minnaars ontvangen, partner Salvador is er slechts welkom als hij zijn komst van tevoren schriftelijk aankondigt. Ook dit kasteel is nu te bezoeken, elke ruimte herinnert aan het paar. Bedrieglijke muurschilderingen zetten de bezoeker op het verkeerde been. De platenverzameling met muziek van lievelingscomponist Wagner is intact. De tuinen zijn versierd met beelden van olifanten op steltenpoten. In de garage staat de glimmende Cadillac.

Uiteindelijk vindt Gala hier in 1982 de dood. Het is reden voor Salvador Dali om naar Pubol te verhuizen. Zijn gezondheid gaat achteruit door het verdriet over haar dood. In 1984 ontstaat brand in de kamer waar Dali te ruste ligt. Een poging tot zelfmoord, wordt gezegd. Dali wordt met verwondingen uit de vlammen gered.

De schilder vertrekt naar zijn geboorteplaats Figueras, en wel naar zijn mooiste creatie, het Theatermuseum. Daar heeft hij als jongeling zijn eerste expositie. Tijdens zijn leven bouwt hij het uit tot een uitzonderlijk groot kunstwerk, iedere centimeter van het gebouwencomplex krijgt de aandacht van de meester. Zijn bizarre dromen krijgen hier vorm, zijn werken - van impressionistisch, kubistisch, classicistisch tot surrealistisch - hangen hier. Hij gaat er zelf nog in zijn laatste jaren wonen om er in 1989 te sterven. En om er tegelijkertijd onsterfelijk te worden. Het Theatermuseum is hét levenswerk van de schilder. Hier krijgt zijn eigen delirium vorm.

Lezersreis naar Catalonië
SNP Natuurreizen biedt samen met de Vrije Academie, speciaal voor de lezers van Trouw, een reis naar Catalonië aan. Die voert langs Cadaquès, Figueras en Pubol, maar doet ook Barcelona aan. Meer informatie hierover vindt u in de advertentie op de linkerpagina.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden