Kromme bomen geven een eeuwenoud bos zijn eigen karakter

Het Speulder- en Sprielderbos, gelegen tussen de Noordveluwse dorpen Putten, Garderen en Ermelo, is altijd bos geweest. Altijd wil zeggen: vanaf het Preboreaal, toen na de laatste ijstijd de temperatuur zo ver steeg dat de toendra plaats maakte voor geboomte.

Dat betekent niet dat het bos ook altijd ongerept is gebleven. Integendeel, het werd meteen al bewoond, in de middensteentijd, zo'n tienduizend jaar geleden. Zesduizend jaar later was de hele Veluwe, ja bijna heel Nederland nog steeds helemaal met bossen bedekt, waarin de landbouwgemeenschappen uit de jonge steentijd en de bronstijd kleine akkers bewerkten, die na verloop van tijd weer door het bos in bezit werden genomen. Verspreid in het Speulder- en Sprielderbos getuigen nog 79 grafheuvels van de bloeiende klokbekercultuur uit de jonge steentijd. Het gehuchtje Drie midden in het bos is ouder dan Amsterdam. Het werd al in de negende eeuw in een document vermeld als Thri. In die tijd werden varkens in de eikenbossen geweid. In de middeleeuwen kwam het bos in het bezit van de omwonenden, die zich verenigden in een maalschap (wat elders een marke heette). Er werd strooisel verzameld en er werden plaggen gestoken voor de bouw van hutten en stallen. Alle eeuwen door werd timmerhout uit het bos gehaald, waarvoor vooral de rechte stammen werden uitgekozen. De kromme en bochtig gegroeide bomen liet men staan en die kregen tenslotte de overhand.

Die kromme bomen verlenen het Speulder- en Sprielderbos een heel eigen karakter. Dit zogeheten boombos beslaat zo'n 300 van de ruim 1 600 hectaren die het bos groot is. Door zijn voor Nederlandse begrippen grote aaneengesloten oppervlakte is het vochtiger en koeler dan de meeste andere bossen in ons land. Je kunt het zien aan het plat klauwtjesmos dat tot vier meter hoog de beukestammen bedekt en aan de mannetjesvarens die tot op twee meter hoogte groeien in de schorsspleten van grove dennen. Daardoor doet het me denken aan het Neuenburger Urwald in NoordDuitsland, dat bekend staat om zijn grote luchtvochtigheid. Tot een paar decennia geleden hingen nog baardmossen af van de takken in het diepst van het woud. Het waren de laatste baardmossen die tenslotte ook aan de luchtverontreiniging te gronde gingen.

De bijzondere sfeer overheerst sterk in de percelen waar al enige jaren met opzet geen bosonderhoud meer wordt gepleegd. Dikke beuken sterven van ouderdom en blijven gewoon rechtop staan. Andere oude beuken zijn omgewaaid omdat hun wortels het begaven. Hun enorme wortelkluiten beginnen begroeid te raken met jonge berken, beuken, grassen, haarmos en sterremos. Van levende beuken zijn door stormen enorme takken afgerukt en nu begroeid door elfenbankjes, witte bultzwammen en roestbruine kogelzwammetjes. Soms leeft nog maar een halve boom en ligt de andere helft afgescheurd op de grond of leunt schuin tegen de buren. Echte vuurzwammen, vroeger bepaald zeldzaam, zijn nu bij tientallen op de dode beuken te vinden. Afgestorven berken zijn getooid met zilvergrijze berkezwammen.

Het bos verjongt zichzelf. In de takkenwirwar van de kronen van omgevallen bomen ontkiemen boomzaden onbereikbaar voor het wild. Terwijl de dode takken vermolmen en vergaan, groeien de zaailingen uit tot nieuwe bomen. Op de open plekken, die door omgevallen en al lang verteerde bomen gecreeerd zijn, zijn de jonge bossen direct te herkennen. Ze zijn nog maar een paar meter hoog, de stammen dicht opeen en zo doorvlochten met bosbraam dat ze bijna ondoordringbaar zijn. Voordat de bomen volwassen zijn, zullen er vele van zijn doodgegaan. Alleen de sterkste, die sneller groeien dan de andere, overleven de concurrentie.

Jonge bomen die niet worden beschermd door stekelig gewas als braam of een dichte massa takken van een omgevallen boom, worden afgeknabbeld door edelherten en reeen. Op verscheidene plaatsen wijzen bordjes erop dat bospercelen voor het wild zijn gereserveerd. Het kan daar overdag rusten, wat in het druk bezochte Speulderbos wel nodig is. Mensen mogen er niet komen. Toch zie je overdag wel iets van dat wild: in de modder aan plasjes langs de lanen staan de karakteristieke afdrukken van hun hoeven. Vaak is ook de afdruk van hun hele lijf te zien als ze zich in de modder hebben gewenteld. De plasjes zijn ontstaan op plekken waar met de bulldozer oorspronkelijk ondiepe kuilen in de berm zijn gegraven om van de weg afstromend regenwater te bergen. Aan kleiige schuurbomen bij deze 'zoelen' kleven de zwarte borstelharen van wilde zwijnen.

Buizerden miauwen boven het bos. Een tjiftjaf op de trek naar het zuiden zingt zijn eigen naam. Hoog in een eik roept hard en schel een boomklever. Kuifmezen en zwarte mezen maken ijle geluidjes in de kronen van de hoge sparren van het produktiebos. Er zijn nog flinke percelen naaldhout, waar het hout van wordt geoogst. In het donkere sparrenbos groeien alleen paddestoelen: regenboogrussula's en sombere ridderzwammen, een enkel groepje zwavelkoppen en soms ook honingzwammen. In het opener dennenbos groeit voornamelijk een blond gras met wijd vertakte pluimen, de bochtige smele. Het staat veel minder en als verspreide donkergroene pollen onder beuken en eiken. Hoge adelaarsvarens bezetten open plekken, vormen de ondergroei onder de beuken langs de lanen en overwoekeren soms hele paden. De teer ogende rankende helmbloem schiet hier tot kniehoog op. Het lichte groen is doorsneden met wildpaadjes.

We zitten even aan de kant van de weg. Ik verwijder voorzichtig een teek van mijn arm. Onder de beuken in de rechte lanen valt het lichtgrijze kussentjesmos sterk op. Met schokkende bewegingen kruipen blauw glanzende bosmestkevers over de weg. Kleine geaderde witjes en een enkele citroenvlinder vliegen voorbij. De wilde kamperfoelie bloeit nog een beetje, maar prijkt nu vooral met dieprode, iets doorschijnende bessen, in ronde kluitjes bijeen. Roze bloeit de koebraam in de bosrand. Een brandend gevoel net boven mijn enkel maakt pijnlijk duidelijk dat je de alom tegenwoordige vinnige rode knoopmiertjes niet kunt ontlopen. Een biertje nemen op het terras van Het Boshuis in Drie is een beter idee.

NATUUR DEZE WEEK

In de afgelopen weken zijn redelijk veel reuzensterns gezien om het IJsselmeer. Ook de nogal zeldzame kleinste jager verscheen tamelijk vaak in Noord-Holland, zelfs vrij ver in het binnenland. Waarschijnlijk is hun verschijnen te danken aan de aanhoudende westenwind. - Huiszwaluwen verzamelen zich met hun vliegvlugge jongen op luwe plekken aan het water bij geboomte, waarin ze kunnen rusten. Ze vullen daar hun maag met vliegende insekten, voordat zij de lange reis naar het zuiden aanvaarden.

- Nu zijn buizerds te zien op plaatsen waar ze 's zomers niet voorkomen. Het zijn noordelijke trekkers, die zich vaak cirkelend op de thermiek in zuidelijke richting bewegen. - De groene pantserlibel is een grote waterjuffer, die in de nazomer en in de herfst vliegt. In deze tijd zijn zwermen van deze waterjuffers op bomen aan het water te zien. Ze leggen hun eieren in boven het water hangende boomtakken. De uitkomende larven laten zich in het water vallen, waar zij een paar jaar leven voordat zij als libel verschijnen. - Op de bladeren van eiken zijn heel veel gallen te vinden, die veroorzaakt zijn door galwespen. Soms vind je wel vijf of zes soorten op een enkel eikeblad. - Op lage wilgen en populieren zijn nu de volgroeide rupsen te vinden van kameeltje, roesje, satijnvlinder, populier- en pauwoogpijlstaart en hermelijnrups.

- Er vliegen nog veel witjes rond. Kleine vossen en dagpauwogen dartelen overdag in de zon, maar brengen de nachten en koude dagen vaak al door in huizen en schuren, waar ze ook overwinteren. Atalanta's trekken later in de maand naar het zuiden. Nu bezoeken ze niet alleen nectarrijke bloemen, maar zuigen ook het zoete sap van valfruit, samen met vliegen en wespen. - Tuinloopkevers gaan 's nachts op jacht naar allerlei insekten en wormen. Ze doen zich vaak tegoed aan nachtvlinders die uitgeput na lang vliegen om de lamp aan de voet van straatlantaarns liggen. Op hun beurt worden de kevers vaak op de trottoirs platgetrapt.

EN VERDER

Publieksactiviteiten van het IVN: vandaag Lage Bergse Bos te Rotterdam, om 10 uur eindpunt tramlijn 6 aan de Molenlaan in Hillegersberg; anderhalf uur op de Prattenburg in Veenendaal kijken naar paddestoelen, om 10 uur bij de administratie van het landgoed aan de Cuneraweg 426-428; morgen dagwandeling om Vaals, om 10 uur van Residence Bellevue (Schutterswei) in Vaals; ochtendwandeling in de Carnisse Grienden, om 10 uur tegenover gemaal Breeman aan de Achterzeedijk in Barendrecht; fietstocht aan de Duitse kant van de grens (lengte 32 km), vertrek tussen 13 en 14 uur van de Markt te Sittard, waar routebeschrijving te koop is; bosgebied 't Hooge Erf aan de Hilversumsestraatweg in Baarn, om 14 uur bij restaurant 'Groot Kievitsdal'; omgeving van Noorbeek, om 14 uur van de kerk van Noorbeek; het Galgenveld bij Borculo, om 14 uur van Museum de Lebbenbrugge; woensdag Gaasperplaspark in Amsterdam, om 19 uur ingang eindstation metro Gaasperplas; donderdag Park De Twee Heuvels in IJsselmonde, om 19 uur van zwembad Dwarsdijk, zijweg van de Adriaan Volkerlaan.

- Op de Open Monumentendag morgen is de achttiende-eeuwse buitenplaats WesterAmstel aan de Amstel in Amstelveen van 10 tot 17 uur open voor publiek. Er zijn natuurwandelingen, een expositie over het landschap van Amstelland en een diapresentatie van de buitenplaatsen aan de Amstel.

- Morgen organiseert de vereniging 'De Oeverlanden Blijven!' een herfstexcursie in de noordelijke oeverlanden van het Nieuwe Meer bij Amsterdam over vruchten en zaden, bloeiende planten en insekten. Vertrek om 11 uur van het veldstudiecentrum 'De Waterkant' aan het eind van het Jaagpad. Gratis voor leden, anders rijksdaalder. Kees Wabeke geeft meer informatie: tel. 020-6764461. - Volgende week zaterdag begint om 9. 30 uur een excursie langs de zuidelijke oeverlanden van het Nieuwe Meer bij boerderij Meerzicht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden